فصل شانزدهم ايالات شمال غرب و غربى اهميت خاص سياسى آذربايجان - اينك كه سخن ما در باب ايالات شمال غربى ايران آغاز مىشود ، من به آن قسمت از موضوع كتابم مىرسم كه مانند ولايات ساحلى بحر خزر ، ولى به دلايل متفاوتى كه فقط از لحاظ طبيعى نيست - خصايص و اهميت بارز مختص به خود دارد و اين دليل‌ها بيشتر سياسى است و يا با آن بىارتباط نيست . آذربايجان ايالتى است كه غير از فقط خراسان از همهء نقاط ديگر ايران بيشتر محل تاخت‌وتاز اجانب واقع گرديده است . هفتاد سال پيش بود كه جنگ روس و ايران در آنجا اتفاق افتاد و اگر از آن قبيل نزاع‌ها تكرار شود قطعا ميدان عمليات نظامى خواهد شد . سرحدات شمالى آن در موازات قلمرو قفقازى تزار است و كرسى اين ايالت فقط چند صد ميل از مرز روسيه فاصله دارد . در غرب نيز هم‌مرز با كشورى است كه روابط ايران با آن حتى از مناسبات بين روس و ايران هم وخيم‌تر بوده است و اراضى سرحدى طرفين هنوز باعث اختلاف فيما بين است . مسئلهء سياسى آذربايجان فقط محدود به امكان تصادم با روس و عثمانى نيست ، در اين سرزمين عناصرى زيست دارند كه آن را از ساير نقاط قلمرو ايران متمايز مىسازد . در اين ايالت و نواحى همجوار آن قوم مشهور و مهيب كرد ساكن‌اند كه نام آنها در دنيا مترادف با سلحشورى و جنگجوئى است . در اين‌جا در كنار همين