ايلات ناكام جماعت بزرگ ارامنه سكونت دارند كه به يكى از فرقه‌هاى قديم مسيحيت متعلق‌اند و توجه اروپا را نسبت به وضع و حال خويش معطوف ساخته و بارها هيئت‌هاى مذهبى امريكا و فرانسه و انگلستان را متساويا به تشويش انداخته‌اند و باز همين سامان ، مسكن ارامنه است كه در همه‌جا نيز ديده مىشوند و به اين مناسبت ناگزير مسئلهء اجتناب‌ناپذيرى راجع به ايشان پيش مىآيد . پس بدون ترديد با اين‌همه عناصر مبارز كه چنين مىنمايد كه باهم وجه اشتراك بسيار دارند مايهء فتنه به آن اندازه فراهم است كه موجب سرگرمى ديپلماتها و سبب تصديع و بحران در كار سياستمداران شود و هرگاه به اين نكته هم عطف توجه شود كه همهء اتباع شاه ساكن اين سرزمين از نسل و تبار خالص ايرانى به شمار نمىروند و زبان آذربايجان فارسى نيست از لحاظ اهميت بر آنچه قبلا برشمرده‌ايم دليل ديگر هم بايد افزود . بعلاوه ملاحظات بارز ديگرى نيز در ميان است . دليرترين سربازان ايران از افراد اين سرزمين بوده‌اند و حاكم‌نشين تجارتى يعنى تبريز در همين ايالت است و خاك غله‌خيز آن انبار آزوقهء شمال ايران است . ازاين‌رو بسيار ضرورى است كه داستان اين ايالت عميقا و با نهايت دقت مورد امعان‌نظر واقع شود . وضع كوهستانى آن - خوانندگانم خيلى پيش از اين پى برده‌اند كه ايران سرزمين كوه و دشت است ، و به ندرت جبال از نظر غايب‌اند و دشت‌ها دروازه‌هاى پىدرپى رشته‌هاى كوهستانى است . از اين لحاظ آذربايجان با ديگر نقاط ايران تفاوتى ندارد ، اما درحالىكه تاكنون سروكار ما با رشتهء اصلى و يا شاخه‌هاى رشتهء واحد بسيار عظيمى بوده كه از جنوب غربى بحر خزر تا حدود مشهد امتداد دارد ، در اينجا ما با كوه‌هاى مجزا و جداگانه‌اى كه ارتباط مستقيمى با البرز ندارد مربوط مىشويم . از نظر كوه‌شناسى سيستم كوهستانى شمال غربى ايران ادامهء ارتفاعات روسيه و قسمت ارمنىنشين تركيه در سمت شمال و شمال غربى و كردستان از طرف جنوب است كه ريتر « 1 » آن را Medic Isthmus يعنى معبر مادها ناميده است و آن

--> ( 1 ) - Ritter