جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
538
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
مىپوشيدند ، اما شاه فعلى سبك آرايش زنانهء آزادترى را باب كرده است . قسمت فوقانى لباس شامل پيراهنى است كه در زير جاكت كوتاهى است كه در پائين آن زير دامنهاى خيلى كوتاه و جادار به كار مىبرند . در موقع خروج از حرمخانه بهطورى كه سابقا ذكر كردم بانوان حرم مثل تمام زنان مسلمان سخت در حجابند و حتى از زنان حرمسراى سلطان عثمانى در اسلامبول نيز پوشيدهترند . كثرت زادوولد در ميان قاجارها - از لحاظ شمارهء زنها و يا كثرت آنها و يا كثرت اولاد با آنكه شاه فعلى به صورت بارزى مرد خانواده است با جد اعلاى خود فتحعلى شاه قابل قياس نيست . علاوهبر عقيدهء نيك مساعدى كه هنوز نسبت به صفات خانوادگى آن پادشاه شايع است به نظر من بايستى نظريات گوناگونى را افزود كه در كتابهاى راجع به ايران در باب تعداد صيغهها و فرزندان وى مندرج است . سرهنگ دروويل در سال 1813 نوشت كه فتحعلى شاه 700 زن و 64 پسر و 125 دختر داشت . سرهنگ استوارت يك سال بعد از مرگ فتحعلى شاه وقتى كه در ايران بود نوشت وى 1000 زن و 1050 فرزند داشت . بانو شيل ده سال بعد ذكر مىكند كه 80 پسر و تعداد بىحد و حسابى دختر داشته . بينينگ مىنويسد 800 زن و 130 پسر و 170 دختر و 5000 نفر بازماندگان در موقع وفات شاه مىزيستهاند . مادام ديولافوا نيز اعقاب را 5000 تن ذكر كرده است ، ولى پنجاه سال بعد از واقعه ( كه احتمال آن هم قوى است ) وى تعداد زنان را 700 مىشمارد ، ولى عدهء فرزندان را تا 600 نفر مىنويسد . دو تن از تاريخنويسان جديد ايران هم در اين موردنظر يكسان نداشتهاند ، زيراكه واتسن رقم 159 فرزند و مارخام 300 زن را با 150 پسر و 20 دختر تصديق دارند . ناسخ التواريخ كه از تأليفات عمدهء تاريخ معاصر ايران است تعداد زنان فتحعلى شاه را بيش از هزار و فرزندانش را 260 تن مىنويسد كه 110 نفر