جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
520
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
در كيسههاى ماهوت سرخ بر شانه مىاندازند شناخته مىشوند . عدهاى نيز از شاطرها كه شرحش را بيان كردم از جلو راه باز مىكنند درحالىكه فراشها كه آرايش چندانى ندارند با شلاقهاى دراز كه در دست ايشان است از پيش آمدن مردم جلوگيرى مىكنند . شاه بههيچوجه اجازه نمىدهد كه فراشها غيرتنمائى خاص بكنند و هركس كه قصد تقديم عريضه داشته باشد آسان به پيشگاه ملوكانه راه دارد . مراتب فضل و دانش او - وقتى كه ناصر الدين ميرزا وليعهد بود در تبريز از آداب تربيت عادى شاهزادگان ايرانى بهرهمند شد . به عبارت ديگر به او خواندن و نوشتن و نماز و دعا كردن و اسبسوارى و تيراندازى تعليم داده بودند . حكومت آذربايجان هرچند اسما با وليعهد است برحسب معمول بر عهدهء يكى از پيشكاران سالخورده و باتدبير واگذار مىشود . در نتيجه وليعهد بيشتر در حرمخانه و يا به شكار سرگرم مىباشد ازاينرو تعجبآور نيست كه اين شاهزاده در شانزده سالگى پدر شده است و بزرگترين شهرتى كه وى در تبريز داشته مهارتش در شكار بوده است . وى كه در هفده سالگى به پادشاهى رسيد و از آن پس هم دوچار تملق و چاپلوسى انگلها و كسانى شد كه پيرامون يك شهريار مشرق زمين را فرا - مىگيرند باز حيرتآور است كه تا اين درجه آراسته بار آمده است . اين پيشرفت نيكو را او به استعدادهائى كه خيلى بيش از حد معمول است و به استحكام خصايل خويش مديون مىباشد . وقتى كه بر تخت پادشاهى جلوس كرد فقط به زبان تركى رايج در آذربايجان حرف مىزد ، ولى به زودى خواندن و نوشتن فارسى را نيك آموخت و به تدريج هم با زبان فرانسه و عربى آشنائى يافت ، . وى شعراى ايران را خوب مىشناسد و كتابهاى شرقى در باب تاريخ و فلسفه و هنر را خوانده است و به هيچ عنوان نمىتوان گفت كه شاه از كارهاى هنرى بىبهره است . در نقاشى مهارتى دارد