است و در سرزمين مثل ايران كه افكار جديد و طرز كار درست جديد با تأخير و تأنى بسيار نفوذ مىيابد جاى ترديد است كه تجارت ابريشم ايران بار ديگر به دست ايشان پيشرفت و رونقى حاصل كند و اگر از ناحيهء ديگرى كار و كوشش به عمل آيد بعيد نيست نتيجهء كاملا متفاوت و سزاوار شرح و تعريف شود ، زيراكه مرض و آفت بر طرف گرديده و خاك و هوا همان است كه هميشه بوده پس هيچ دليل درستى در ميان نيست كه آن تجارت بسيار سودمند از بين برود يا بار ديگر رونق نيابد . مراكز كنونى پرورش ( نوغان ) كرم ابريشم - درحال‌حاضر علاوه‌بر گيلان و مازندران پرورش كرم ابريشم در آذربايجان ( محصول آنجا در سال 1885 ، 32500 گيروانكه بود ) و در خراسان ( 16250 گيروانكه ) و در ناحيهء مركزى ايران معمول و بازارهاى عمدهء فروش آن كاشان و اصفهان و يزد و كرمان ( 13000 گيروانكه ) است . محصولات خراسان و ناحيهء مركزى ايران تقريبا تمام در محل مصرف و فقط محصولات گيلان و آذربايجان به روسيهء و همچنين قسمت عمدهء آن به مارسى صادر مىشود . از مصنوعات داخلى كه ابريشم به كار ميرود يكى مخمل است ديگر پارچه‌هاى زربفت و پارچهء اطلسى و همچنين ساده و ابريشم آميخته با نخ است و چون استعمال ابريشم خالص در قرآن منع شده است آن عده از ايرانيان كه از اين بابت وسواس دارند براى راحتى وجدان ابريشم مخلوط با نخ به كار مىبرند . از مصنوعات ابريشمى كه در شهرهاى نامبرده ديده‌ام بيش از همه ابريشم كاشان را پسنديده‌ام . پارچه‌هاى ابريشمى قديمى ايران و زربفت‌ها براستى عالى است ، ولى تهيهء مقدار كافى از آن بسيار دشوار است . قالىهاى ابريشمى هنوز بنابر سفارش در كاشان و سلطان‌آباد بافته مىشود و بسيار ممتاز و خيلى گران است و اگر دقت كامل نشود بافندگان رنگهاى جوهرى استعمال ميكنند و ارزش هنرى و ثبات رنگ مصنوعات به طرز غيرقابل جبرانى تباه مىشود .