جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
406
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
زدگان سال 1871 از انگلستان ارسال شده بود صرف مزد كارگران براى حفر اين خندق گرديد كه از طرف بيرون ديوارهاى سخت عمودى دارد و همچنين براى ايجاد سنگرهاى بلندى كه در آن طرف خندق است . در اين اقدامات سنگرسازى مصالح ساختمانى به كار نرفته است و حتى يك توپ هم براى دفاع مهيا نيست پيكرهايست هشتضلعى كه محيط آن يازده ميل است و گمان مىكنم كه از لحاظ مهندسى نظامى براى منظور دفاعى پاك بىارزش باشد . فايدهء عمدهء آنها تسهيل كار وصول ماليات نواقل در دروازهها است با وجود اين تهران حق اين لاف را دارد كه يازده ميل محيط آن است و داراى استحكاماتى اروپائى است با دوازده دروازه و درون شهر نيز به همين نسبت ترقى كرده است . داخل شهر - در اينكه اين شهر بايد كارهاى بسيارى انجام دهد تا تمام آمال قهرمان تاجدارش تحقق يابد در موقع ورود به دروازه نيك مشهود مىشود اين دروازهها طاقهاى بلندى دارد كه با گلدسته و برج زينت يافته است و از دور داراى منظرهء جالبى است . بطورى كه بعضى از سياحان را در موقع ورود دوچار وجد و شعف بىاندازه ساخته است و بعد از دقت بيشترى آشكار مىشود كه با كاشى شفاف كه بعضى از آنها نقشهاى سبك پيشپاافتادهاى را دارند روكارى شده و آن نقشها راجع است به داستان جنگاورى رستم يا حكايتهاى سبك و شمايل سربازان جديد ايرانى در لباس نظامى خود . پس از ورود به دروازه كه پاسبانى جلو آن ايستاده است به محوطهاى باز مىرسيم ، زيراكه شهر بنابر جهات متعددى هنوز تا حدودى كه منظور است ترقى ننموده ازاينرو بيابانى وسيع بين دروازه و داخل شهر واقع گرديده است بعد از عبور از حومهء شهر كه كثيف و خشك و خالى بود به قسمت مركزى و محل اقامت وارد مىشويم و در سر هر گذرى مناظر متضاد ديده مىشود كه گاهى همآهنگى مطلوبى دارد و گاهى نيز شامل اضداد خندهآورى از آثار شرقى و غربى است .