جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
282
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
كه خود او را هم به تركمنها بفروشند . ولى دو نفر ديگر از جانب شركت روسى يا مسكوى ( كه مركز تجارتى آن در لندن بود ) توانستند تا مشهد بروند يكى از آنها مونگو گراهام « 1 » كه موقع بازگشت در سمنان به قتل رسيد ( 1843 ) و ديگرى ونميوروپ « 2 » دو سال و سه ماه در مشهد ماند ( از 1743 تا 1745 ميلادى ) اما توفيق حاصل نكرد ، زيرا كه فقط 22000 كورون يا 5500 ليره جنس فروخت و بىخطر بازآمد و ديگر هم كسى جرأت آن مسافرت خطرناك را ننمود و در ظرف سه سال تمام پيشهوران انگليسى آنجا را ترك كردند و بسيار هم خشنود مىنمودند كه جان خود را نجات داده بودند . وضع بعدى - اين بود اولين سرگذشت اقدامات تجارتى انگليسىها در مشهد . در قرن حاضر بواسطهء انتقال پايتخت به تهران كه خطوط ارتباطى مصون - ترى دارد و افتتاح مجدد بندر عباس از طريق خليج فارس بار ديگر مشهد عرصهء فعاليت تجارتى انگلستان يا شركتهاى بازرگانى هند و انگليس شده است ، اما رخنه كردن پىدرپى روسها در نواحى شمالى وضع ممتازى براى آنها فراهم ساخت . نويسندگان سابق راجع به پيشرفت روزافزون تجارت روس در آن حدود اشاراتى كرده بودند « 3 » و بنابر شواهدى كه چندان بىاساس نيست در سالهاى اخير خراسان به صورت جبرانناپذيرى از قلمرو تجارتى انگليس خارج شده است . تفوق ظاهرى روس - در نظر اول اين اخطار چندان بىاساس نمىنمايد . هر مسافرى كه به بازار هريك از شهرهاى خراسان از حدود استراباد تا مشهد
--> ( 1 ) - Munge Graham يا Graeme ( 2 ) - Mierop ( 3 ) - مقايسه شود با شرحى كه سرهنگ والبيكر در كتاب ابرهائى برفراز مشرق ذكر نموده است « تمام تجارت آسياى مركزى رفتهرفته بدست روسها مىافتد . اودونوان در كتاب واحهء مرو « روسيه تجارت مشهد را براى تمام اجناس اروپائى شايد به استثناى قند در دست دارد كه مقدارى از آن از مارسى وارد مىشود . پارچهها و منسوجات و اجناس شيشهاى ، چراغها و اقلام ديگر مصنوعات اروپائى همه روسى است » .