جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
253
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
دليلى كه دولت روس براى دخالت خود عنوان كرده ضرورت سركوب كردن راهزنان تركمن است كه سواحل شرقى و جنوبى درياى خزر را ميدان تاختوتازهاى پىدرپى خود ساخته بودند و بنابر شيوهء خويش چپاول و غارت مىكردند و اسيران را براى بردگى مىبردند . ظاهرا روسها در آن موقع و بعد از آن هيچ وقت حق حاكميت ايران را كه قابل ترديد نيست در آن جزيره رسما انكار نكردهاند و دليل اقدامات خود را عجز دولت ايران در جلوگيرى از تجاوزات تركمنها وانمود مىكردند كه بعدا نيز مورد تصديق دولت ايران واقع شد . براى اين منظور يك واحد كوچك نيروى دريائى شامل چهار پنج كشتى و يك ناو حامل توپ به فرماندهى يك افسر روس هنوز در آن پايگاه دريائى مستقر است « 1 » . احتياجى به ذكر ندارد كه تاختوتاز تركمنها از ديرباز به كلى از ميان رفته است باوجود اين روسها به هيچوجه درصدد پس دادن آن حق موقت خود برنيامدهاند و حالا از عنوان اين مطلب كه آشوراده مال آنها نيست سخت آزردهخاطر مىشوند .
--> - در 1849 انگلستان به اين كار اقدام مىكند ، اما نتيجهاى حاصل نمىشود . در 1854 دولت ايران از روسيه خروج نفرات روس را از جزيره رسما درخواست مىنمايد ، ولى جواب مىشنود كه اين كار امكان ندارد هرچند كه اعتراف مىشود كه آن جزيره متعلق ايران است . در 1856 وضع نيروى روس در اين جزيره تقويت و نفرات اضافى اعزام مىشوند . در 1866 شاه به آشوراده مىرود و اقدامات تأمينى روسيه را بر ضد تراكمه تأييد مىنمايد . در 1866 روسيه سعى مىكند پادگانى در گز مستقر سازد ولى دولت ايران مانع مىشود . در 1869 روسها كراسنودسك را اشغال مىكنند . در 1870 روسيه تصرف قسمتهاى ساحلى تا اترك را خواستار مىشود . در 1871 روسها چكيشلر را تصرف مىكنند . براى ملاحظه ، پيشآمد جالبتوجهى كه در آنجا شده بود و رالينسن ذكر نكرده است مراجعه شود به كتاب بانو شيل : « نظرى به وضع زندگانى در ايران » : شبى تركمنها در اين جزيره پياده شدند و روسها را در حال مستى و خمارى يافتند و عدهاى از ايشان را كشتند . دولت روس احضار حاكم مازندران را كه برادر شاه بود خواستار شد هرچند كه او هيچگونه مسئوليتى در آن كار نداشت و روس اخطار كرده بود كه اگر آن تقاضا انجام نشود سفارتش را در تهران خواهد بست . ( 1 ) - در سال 1890 مسافرى كه از آن حدود آمده بود اطلاع داد كه آن نيرو به دو كشتى كوچك و دو يا سه كشتى از كار افتاده تقليل يافته است .