جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
227
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
در بناى اصلى كتيبهاى حاكى است كه شاهرخ در سال 821 هجرى قمرى آن را ساخته و كتيبهء مشابهى در ايوان جنوبى ساختمان آن را به شاه سلطان حسين در سال 1087 ه . ق . نسبت مىدهد . فريزر كه آنجا را ديده بود نوشته است اين مسجد زيباترين و عالىترين مسجدى بود كه تا آن وقت در ايران ديده بوده . وامبرى راجع به طاق اصلى آن نوشته است : « مدتى طول كشيد تا توانستم اظهار نظر كنم كه اين مسجد عالىتر است يا دو مسجدى كه در سمرقند و هرات است و سبك واحدى دارند چون ترديدى نيست كه همه متعلق به دورهء شاهرخاند و شايد هم بوسيلهء معمار واحدى ساخته شده باشند . شايد مدرسهء خاتون در سمرقند و مصلاى هرات آراستهتر و باشكوهتر باشد . اما خيال نمىكنم زيباتر باشند . » در حالحاضر مسجد گوهرشاد از بيرون مصداق اين آوازه نيست با آنكه كاشىهاى آن بسيار ممتاز است و گنبدش از حرم امام رضا ( ع ) رفيعتر و با كاشى - هاى زمينه آبى و سبز و نارنجى مفروش گرديده است . بناهاى ديگر بست - در مدخل و در كنار يكى از طاقهاى صحن بزرگ مدرسهاى براى طلاب علوم دينى است كه بانى آن ميرزا جعفر نام يكى از ايرانيانى است كه در هندوستان ثروت سرشار اندوخته بود و از لحاظ معمارى و تزئينات سومين بناى ممتاز مشهد و شبيه مساجد است و موقوفهاى نيز از جانب بانى آن هست كه خرج تحصيل پنجاه شصت نفر ملا مىشود . در آن محوطه متساوى الاضلاع مدرسههاى ديگر و چند حياط و مسافرخانه و حمام و سفرهخانهء بزرگى هست كه با خرج حضرت ، زوار تازهوارد اطعام مىشوند . هر تازهوارد سه روز حق اقامت مجانى دارد ( ميزان پخت برنج روزانه سى من است و مىگويند كه در آنجا روزانه 500 تا 600 نفر از مهمانان خوشاشتهاى امام اطعام مىشوند . كتابخانهء آستانه - اطلاعات ذيل را دربارهء كتابخانهء امام رضا ما به خانيكف كه دانشمند محقق درستكارى بوده است مديون مىباشيم . وى مىنويسد كه تاريخ بناى آن زودتر از زمان شاهرخ نيست قديمترين نسخهاى كه در كتابخانه هست