جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
217
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
مىكنند كه درب كوتاهى دارد و گاهى ارتفاع آن از سطح خيابان هم پايينتر است سپس ناگهان به محوطهء وسيعى وارد مىشويم كه در كف آن برآمدگىهاى نامرتبى هست كه قطعه سنگى روى آنها جلب توجه مىكند . اين يكى از قبرستانهائى است كه اهل دين براى قطعهء كوچكى از آن مبلغ سرشارى مىپردازند و اجسادى را كه گاهى از صدها فرسخ آوردهاند در آنجا به خاك مىسپارند . در همان نزديكى سنگتراشان مشغول تراش سنگهاى زبر و خشن هستند كه از اطراف وارد مىكنند و بر آن آياتى از قرآن يا يادبودهائى راجع به شخص متوفى و يا مختصرى از شرح حال او را منقور مىسازند و هيچ قبرى هم دائمى نيست و نعشى نيست كه قابل انتقال نباشد چون تأمين درآمد بارگاه امام و همچنين وسعت محدود آنجا ايجاب مىكند كه به محض اينكه قبرى كهنه شود و فروريزد نعش تازهاى در همانجا دفن كنند و گاهى نيز روى قبرها سايبان سفيد كوچكى ديده مىشود كه در زير آن ملاهائى از طرف دوستان و منسوبان براى آمرزش روح اموات دعا و قرآن مىخوانند . بهدارى مشهد - با وجود كثرت اين قبرستانها كه در نگاهدارى آنها هيچ - گونه قواعد بهداشتى مطلقا رعايت نمىشود با وجود ازدحام جمعيت كه همواره در اين شهرند و حوضهاى متعدد و كثيفى كه دارد باز حد متوسط بهدارى آنجا از بسيارى از شهرهاى ايران بالاتر است و با آنكه با تهران عرض جغرافيائى واحدى دارد پستترين ناحيهء آن ( 3100 پا در مقابل 3800 پا ) حد واسط درجهء گرما پايينتر و ميزان تلفات جانى هم كمتر است . خانيكف اين مصونيت آن را به وضع جغرافيائى اين شهر كه بر شيب كوهستانى واقع شده است نسبت مىدهد كه مانع نفوذ بادهاى خفقانآور صحراست . آب مشهد آلوده و براى شرب زيانآور است ، زيراكه داراى مواد آهكى و رسوبى است .