بادكوبه - بادكوبه با منظره دودكش‌ها و مخازن و تصفيه‌خانه‌ها و چندين جريب زمين اطراف ايستگاه راه‌آهن كه از ماشينهاى نفت‌كش انباشته بوده است با كوچه‌هاى نفت‌آلود تيره‌فام و تيرهاى بسيار بلند تلگراف و تراموهاى پرسروصدا و مغازه‌هائى كه از همه جاى دنيا اجناس دارند و ابنيهء مخروب ايرانى و خانه‌هاى مدرن يك طبقه و ازدحام جمعيت فقير و ساحل سياه رنگ دريا و پرده - هاى دود و بوى زننده كه در همه‌جا هست من به بادكوبهء وسيع‌تر و زننده‌تر و با گيرندگى كمتر در عصر همان روزى وارد شدم كه بامداد از تفليس حركت كرده بودم اكنون عدهء جمعيتش كمتر از 90000 تن نيست با مقياس افزايشى كه در پانزده سال اخير تفاوتى ننموده است و فقط از بركت صنعت نفت است . وقتى كه مبناى اين تخمين را استفسار كردم جواب دادند كه آمار تقريبى است و هنگاميكه صحبت از احصائيه رسمى كردم لابد فراموش كرده بودم كه در كدام سرزمين هستم . به خاطر دارم روزى در روسيه به من گفته‌اند كه در تنها موردى كه دولت جدول آمار رسمى انتشار داده است راجع به ميزان مصرف ودكا و تأثير آن در بهداشت ملى بود و در آن مورد جمعيت را به سه دسته تقسيم كرده بودند . آنهائى كه پيرو رويهء اعتدال بودند و كسانى كه به حد افراط مىنوشيدند و عده‌اى كه از نوشيدن آن پاك پرهيز مينمودند و با ابراز خشنودى چنين وانمود ميكردند كه دستهء اول از عمر طولانى بهره‌مند ميباشند . اين ترتيب استنتاج را ادارهء رسومات به همان اندازه حسن استقبال ميكرد كه عامه هم حسن قبول مينمودند . اين موضوع اگر حقيقت هم نداشته باشد خوب ساخته شده است . عبور از درياى خزر - از بادكوبه تا اوزون‌آدا ، من در همان كشتى مسافرى انگلستان بنام بارياتينسكى بحر خزر را طى كردم كه سال قبل هم در آن سفر كرده بودم . اين كشتى با آنكه حالا كهنه است هنوز يكى از بهترين كشتيهاى كمپانى مركورى است . مجموع كشتىهاى اين شركت كه در بحر خزر رفت و