على اصغر شميم
99
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
روسيه و عدهاى از نگهبانان ايرانى سفارت به قتل رسيدند « 1 » و تنها كسى كه از هيئت نمايندگى روسيه در تهران زنده ماند مالتسف دبير اول سفارت بود كه كوشش دولت ايران را براى نجات هيئت نمايندگى به چشم خود ديده و به علل واقعى حادثه ناگوار مزبور كاملا واقف گرديده و همين شخص بود كه پادشاه ايران ، او را با هيئت مخصوص سفارت فوق العاده به دربار روسيه فرستاد تا مشاهدات خود را به نفع دولت ايران به تزار روسيه گزارش دهد . بنا به نقل نويسندگان ايران مانند رضا قلى خان هدايت و لسان الملك سپهر و امثال آنان ، مالتسف دبير اول سفارت روسيه به دستور فتحعلى شاه به تبريز رفت و در حضور عباس ميرزا وليعهد كه از اين حادثهى ناگوار بىاندازه متأثر و ناراحت بود ، حقيقت واقعه را بيان كرد و طرز رفتار و كردار گريبايدوف را ناستوده و از عوامل بروز حادثه مزبور قلمداد كرد و قول داد كه در حضور تزار روسيه نيز اين مطالب را بيان كند و نيز بنا به نقل مورخين داخلى تزار روسيه از پادشاه ايران خواسته بود كه يكى از شاهزادگان نامدار قاجار را براى عذرخواهى به سنپترزبورگ پايتخت روسيه بفرستد تا به قول رضا قلى خان هدايت « مزيد عزت آن دولت شود » . فتحعلى شاه سرانجام شاهزاده خسرو ميرزا فرزند عباس ميرزا وليعهد را براى اين مأموريت برگزيد . وى به همراهى محمد خان زنگنه امير نظام ( از احفاد شيخ على خان زنگنه از رجال دورهى صفويه ) و ميرزا تقى خان فراهانى وزير نظام ( كه بعدها مربى ناصر الدين ميرزا و سپس در زمان سلطنت او صدراعظم ايران و ملقب به اميركبير گرديد ) از راه قفقازيه عازم روسيه شد ( شوال 1244 هجرى قمرى ) . تزار روسيه نيكلاى اول همينكه از ماجراى فاجعهى قتل هيئت نمايندگى خود در تهران آگاه شد . پرنس دالغوركى « 2 » از معتمدين و رجال دربار خود را براى تحقيق ماجرا روانه ايران نمود و از طرف ديگر پس از ورود خسرو ميرزا و همراهانش به پايتخت روسيه تزار از آنان به گرمى پذيرايى كرد و در برابر امتيازات و منافع سرشارى كه از معاهدهى تركمانچاى نصيب وى شده بود و نيز به علت گرفتارى در جنگهاى بالكان و شكست سپاه روسيه در حوضهى رود دانوب عذرخواهى هيئت ايرانى را در مورد قتل گريبايدوف پذيرفت و ضمنا مبلغ پنج ميليون ريال از بقيه غرامت جنگ را به خسرو ميرزا بخشيد و براى پرداخت پنج ميليون ريال
--> ( 1 ) - محل اقامت هيئت نمايندگى روسيه در نزديكى ارك در يكى از خانههاى واقع بين اراك و قورخانه بوده است . ( 2 ) - Prince Dolghorouki