على اصغر شميم
91
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
معتمد الدوله و حاجى ميرزا ابو الحسن خان شيرازى و ميرزا ابو القاسم قائممقام آغاز گرديد و چون سفير روسيه صريحا اعلام نمود كه فقط با اجراى مفاد موافقتنامهى تفليس موافقت مىكند و گوگچاى را حق روسيه مىداند مذاكرات به نتيجه نرسيد . ملاقاتها و مذاكرات بعدى رجال و درباريان ايران با پرنس منچيكف و پافشارى آنان براى انصراف روسيه از تسلط بر ناحيهى گورگاى نيز بىنتيجه ماند و منچيكف پيشنهاد كرد كه هيئتى از طرف شاه ايران به پايتخت روسيه اعزام شوند و تا بازگشت آن هيئت و اطلاع از نتيجهى مذاكرات هيئت با زمامداران روسيه مذاكرات تهران متوقف گردد . « در جريان اين مذاكرات اعمال نفوذ نمايندگان سياسى و ديپلماتهاى انگلستان فوق العاده مؤثر شد . زمامداران بريتانياى كبير با ايجاد جنگ ميان دو دولت ايران و روس در نظر داشتند دولت روسيه را با جنگ خستهكنندهاى در سرحدات شمال غربى ايران مشغول سازند تا بتوانند از فعاليت روسها در مشرق ايران كه براى دولت هند خطرناك بود ، بكاهند . اين نظريه از مطالعهى يادداشتهاى سرى سرجان ملكم كه راجع به پيشرفتهاى دولت روسيه در آسيا نوشته شده ، روشن مىگردد . به نظر ملكم فعاليت روسها در مشرق ايران از سمت افغانستان به تدريج شدت مىيافت و اين فعاليت براى سياست انگلستان فوق العاده خطرناك به نظر مىرسيد . همچنين دو نامهء مورخ دسامبر 1825 هنرى ويلوك ، يكى به عنوان ويليام پيت لرد آمرست « 1 » فرمانفرماى كل هندوستان و ديگرى به عنوان ژرژ ( جرج ) كانينگ « 2 » نشان مىدهد كه چگونه دولت انگلستان از نفوذ روزافزون و پيشرفتهاى دولت روسيه در ايران وحشت و نگرانى داشت » . « 3 » هنگامى كه هنوز پرنس منچيكف به مذاكرات خود با هنرى ويلوك نمايندهى سياسى دولت انگليس در تهران ادامه مىداد و پيش از آنكه طبق پيشنهاد سفير روسيه هيئت ايرانى براى مذاكره با زمامداران روسيه تعيين شوند ، تعرض نيروهاى روسيه در قفقازيه به مواضع پادگانهاى ايران آغاز گرديد و پادگان ايران در ناحيهى باش آپارن مورد حملهى نيروهاى زير فرمان ژنرال آلكسى پتروويچ يرمولف قرار گرفت . بدينترتيب آتش جنگ ايران و روسيه كه مدت سيزده سال خاموش گرديده بود ، بار ديگر شعلهور شد ( ذى الحجه سال 1241 هجرى قمرى ) . در جريان جنگ دوم ايران و روسيه مكرر نمايندگانى از طرف ايران مأمور مذاكره با
--> ( 1 ) - William pitt - Lord Amhurst ( 2 ) - Georges Canning ( 3 ) - از كتاب تاريخ سياسى و ديپلماسى ايران تأليف دكتر على اكبر بينا .