نطق لرد كرزن در مطبوعات و محافل ملى ايران چنين نوشته بود : « بين تعبيرى كه لرد كرزن از سياست انگلستان مىنمايد و تعبيرى كه روزنامه‌هاى تهران از آن مىكنند ، فاصله‌ى زياد و يا شكاف عميق موجود است كه شايد در قعر آن حقيقت آشكارى يافت شود . بدون ترديد وجهه‌ى بد سياست انگلستان از بدنامى حكومت سابق تزار روسيه به مراتب بيشتر و محيطى كه يك‌وقت براى افراد ملت انگليس مسرت‌بخش بود ، اينك به كلى تغيير كرده است « 1 » » . پايان كار ميرزا كوچك خان چنان‌كه پيش‌تر اشاره كرديم ، ميرزا كوچك خان جنگلى ، يكى از مجاهدان دلير انقلاب مشروطه و مردى ديندار ، باشرف و ميهن‌دوست و طالب سربلندى و عظمت ايران بود . او در كشاكش جنگ جهانى اول كميته‌ى اتحاد اسلام را در گيلان به‌وجود آورد و هدف او ايجاد يك حكومت مستقل از هرگونه نفوذ بيگانه بود . همكاران و دوستانى چون دكتر حشمت طالقانى و حاجى احمد كسمايى و سلطان داود خان افسر ژاندارمرى و برادرش غلامرضا و احسان اللّه خان و كلنل محمد تقى خان پسيان فرمانده‌ى ژاندارم مأمور زنجان و طارم و عده‌اى از مردم آزاديخواه گيلان و رشت از او پشتيبانى و در همان اوقت مقامات آلمانى و عثمانى ( متحدين ) نيز او را در برابر روسيه تزارى تقويت مىكردند . ميرزا ، همان‌طور كه قبلا گفته شد ، مدتى نيز با نيروهاى انگليس براى راندن بلشويك‌ها از گيلان همكارى كرد و سپس خود با احسان اللّه خان به حكومت انقلابى گيلان پيوست و چون نيروى انقلابيون بلشويك از قواى مشترك قزاق و انگليس شكست خورد و به انزلى عقب نشست ، ميرزا در پسيخان ناحيه‌ى جنگل ، كمين گرفت و عليه‌ى دولت مركزى ايران قيام كرد . ژنرال دنسترويل ، فرمانده‌ى نيروهاى انگليس در شمال ايران درباره‌ى ميرزا كوچك خان گفته است : « نهضت جنگل از طرف ميرزا كوچك خان انقلابى معروف كه يك ايده‌آليست باشرف و منصفى است ، تشكيل يافته . . . به عقيده‌ى من ميرزا از وطن‌دوستان حقيقى مىباشد و امثال او در ايران كيمياست « 2 » » . تشنجات سياسى چند ماهه‌ى آخر سال 1338 و اوايل سال 1339 قمرى ( از فروردين تا دى ماه 1299 شمسى ) كه شرح آن گذشت ، ميرزا را در قيام عليه هيئت‌هاى حاكمه مركزى ايران

--> ( 1 ) - كتاب « رستاخيز ايران » گردآورده‌ى فتح اللّه نورى اسفنديارى . ( 2 ) - « ايران در جنگ بزرگ » ، تأليف مورخ الدوله سپهر .