در صورتى كه خاك ايران از طرف يك قوه‌ى بيگانه پايگاه عمليات خصومت‌آميز شود و ايران هم نتواند از اين تجاوز بر قلمرو حكومت خود جلوگيرى كند ، روسيه حق خواهد داشت به اقدامات تدافعى در خاك ايران مبادرت ورزد « 1 » » . پيمان فوريه 1921 ( جمادى الثانى 1339 قمرى - اسفند 1299 شمسى ) ايران و شوروى بر خلاف آنچه خبرنگار انگليسى ديلى هرالد قبل از امضاى پيمان مفاد آن را به روزنامه‌ى خود گزارش داد ، يك سند عجيب نبود بلكه تحولات سياسى روسيه و مواجه شدن رژيم جديد انقلابى با هزاران مشكلات سياسى و نظامى و اقتصادى و لزوم ايجاد تأمين در مرزهاى آن كشور ، به‌ويژه مرزهاى جنوبى مجاور ايران و عثمانى و افغانستان و از همه مهم‌تر دست دوستى گرم و صميمانه‌اى كه از طرف ايران به سوى روسيه‌ى شوروى دراز شد و نيز خاصيت ذاتى رژيم سوسياليستى شوروى و عوامل ديگر در طرح و تدوين و امضاى آن پيمان مؤثر بوده است . البته گذشته‌هاى سياسى و اقتصادى و مالى رژيم شوروى در برابر ايران قابل‌تقدير و در چنان موقعيت حساسى براى كشور ما بسيار مفيد و مؤثر بود و بار سنگينى را از دوش دولت و ملت ايران برداشت و گذشت شوروى در مورد انحصارات و امتيازات ، چنان كه گفتيم ، نتيجه‌ى منطقى استقرار رژيم سوسياليستى بود . آنچه در پيمان فوريه 1921 ميلادى ايران و شوروى قابل دقت و تجزيه و تحليل به نظر مىآيد ، دو مسئله است : 1 - رژيم شوروى پيش از آنكه قرارداد 1921 امضا شود ، و در همان روزهاى اول تسلط بر مسكو يعنى در اوايل سال 1918 ميلادى صريحا اعلام نمود كه كليه‌ى قراردادها و پيمان‌هاى رژيم تزارى با همسايگان و از آن جمله با ايران از درجه‌ى اعتبار ساقط است و بعد در پيمان فوريه 1921 نيز ، چنان‌كه خبرنگار ديلى هرالد نوشته ، دولت شوروى تصديق و تأييد كرد كه قسمتى از سرزمين‌هاى اصلى خاك ايران به زور و قوه‌ى قهريه به وسيله‌ى رژيم تزارى تصرف شده و بايد به ايران باز داده شود و چنان‌كه قبلا اشاره كرديم ، هيئت نمايندگى ايران در كنفرانس صلح پاريس نيز اين مسئله را عنوان و استرداد سرزمين‌هاى از دست رفته قفقازيه و شمال خراسان را به ايران تقاضا كردند . اما نه بلافاصله پس از عقد پيمان و نه در سال‌هاى بعد هيچ‌گاه حتى يك وجب از آن سرزمين‌ها و اراضى به ايران باز داده نشد . همچنان‌كه بريتانياى كبير هم با آن‌همه تظاهر به دوستى و مودت با ايران كوچك‌ترين قدمى در راه احقاق حق ايران برنداشت . آيا روش و نظر زعماى رژيم ساويتى بعدها در مورد ايران تغيير كرد ؟ و آيا تحولات سياسى ايران بعد از كودتا در اين تغيير نظر و روش مؤثر بود ؟ پاسخ اين پرسش‌ها را بايد در تجزيه و

--> ( 1 ) - كتاب رستاخيز ايران ، گردآورده‌ى فتح اللّه نورى اسفنديارى .