على اصغر شميم
581
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
استرداد سرزمينهاى ديگر از دسترفتهى قفقاز به ايران با دولت مشروطه ايران همكارى كند و نمايندگانى نيز بدين منظور به تهران فرستاد . وثوق الدوله در كابينهى دوم خود سيد ضياء الدين طباطبايى مدير و نويسندهى روزنامهى رعد را با هيئتى به باكو فرستاد تا دربارهى مناسبات آينده دولت مركزى ايران با حكومت جديد كه مشهور به حكومت مساوات ( نام حزب سوسيال دموكرات قفقاز ) گرديده بود ، قراردادهاى لازم را منعقد سازد . سيد ضياء الدين دربارهى روابط سياسى و ترانزيت كالا و امور ديگر با دولت مساوات قراردادى بست و نسخهى آن را براى تصويب به تهران فرستاد اما هيئت دولت نتوانست به سرعت دربارهى آن قرارداد تصميم بگيرد و سيد ضياء الدين را براى اداى توضيحات در اطراف مواد قرارداد كه بعضى از آنها به نظر دولت غيرقابلقبول بود ، به تهران احضار نمود و اندكى پس از ورود نمايندهى ايران به بندر انزلى ، دولت مساواتى باكو به دست بلشويكها سقوط كرد و حكومت جديد ساويتى جانشين حكومت مساواتى گرديد « 1 » . رژيم جديد ساويتى ، چنانكه سابقا اشاره كرديم ، از همان آغاز كار در راه بهبود مناسبات خود با ايران اقداماتى نمود و از آن جمله تروتسكى « 2 » كميسر امور خارجهى دولت لنين مكرر طى تلگراف نسبت به ايران ابراز دوستى نمود و چندبار مواد و شرايط و مقررات عهدنامههايى را كه مىخواست با ايران منعقد سازد ، به وسيلهى نمايندگان خود به دولت ايران پيشنهاد كرد . اما چون در آن موقع هنوز نيروهاى ضد انقلابى روسهاى سفيد به فرماندهى كلچاك « 3 » و دنيكين « 4 » با پشتيبانى انگليس و فرانسه با ارتش سرخ بلشويكها در حال نبرد بودند و هنوز اميد آن مىرفت كه ضد انقلابيون پيروز شوند ، دولت ايران نسبت به نمايندگان دولت ساويتى چندان روى خوش نشان نداد و به قول ملك الشعراى بهار : « فقط حزب دموكرات و روزنامهى ايران و نوبهار كه هردو به قلم ملك الشعراء نوشته مىشد از فرستادگان روس تقدير كرده نسبت به آنها احتراماتى قائل شده بودند و دولت و دولتيان محض رعايت جانب شاه و دولت بريتانيا روى خوشى نشان نمىدادند » .
--> ( 1 ) - ميسيون نظامى بريتانيا كه پس از انقلاب روسيه به رياست ژنرال دنسترويل Dunsterville براى حمايت از نهضتهاى ضد انقلابى روسيه به قفقاز رفته و نيز دولت عثمانى از حكومت مساواتى باكو پشتيبانى مىكردند . لكن كوشش دنسترويل براى حفظ باكو در برابر كودتاى بولشويكها با شكست مواجه شد . ( 2 ) - Trotsky ( 3 ) - Koltchak ( 4 ) - Denikine