« ضد تشكيلى خودبه‌خود از بين رفت ، اما دودستگى زشتى بين حزب دموكرات انداخت كه در ايالات و ولايات هم نفوذ كرد و تصميم عالى كه افراد دانشمند حزب دموكرات در سال اول انقلاب روس در جلسه‌ى هجده نفرى گرفته بودند ، باطل شد . هتاكى و فحاشى و دشمن‌كامى جاى رفاقت و اتحاد را گرفت و شكى نيست كه اين عمل يك دسيسه‌ى عمده‌ى سياسى بود كه نه تنها بعضى اعيان محافظه‌كار محرك آن بودند ، بلكه بيگانگان هم در اين كار بىشركت نبودند . بناى كار هم به هوادارى ليدرهايى بود كه در سرحد مملكت نشسته يا در اسلامبول و برلن مقيم گشته ميل نداشتند ديگران در مركز جاى آن‌ها را بگيرند ، اين شخص‌پرستى و خودخواهى اساس اين اختلاف را فراهم كرد « 1 » » . اندكى پس از انقلاب روسيه ، كم‌كم آثار شكست متحدين و پيروزى متفقين در جبهه‌هاى جنگ پديدار گرديد . در آن اوقات براوين از طرف لنين با پيام‌هاى دوستانه به تهران آمد و مورد پذيرايى و استقبال گرم حزب دموكرات قرار گرفت و در جرايد اين حزب مقالات متعدد در تحسين و ستودن انقلاب روسيه و رهبران آن نوشته شده و در آن مقالات به روابط دوستانه و حسن همجوارى ايران و شوروى اميدوارى كامل ابراز گرديد . قبلا اشاره كرديم كه با انقلاب روسيه و عقب‌نشينى ديپلماسى روس و پايان يافتن سلطه‌ى سياسى و نظامى و نفوذ آن دولت در دستگاه‌هاى مالى و انتظامى ايران ، طبعا ميدان براى رقيب ديرين روسيه ، يعنى بريتانيا ، در ايران خالى مانده بود و حزب دموكرات كه مخالفين سياسى و دشمنانش آن را منتسب بر بريتانيا قلمداد مىكردند ، با توجه به لزوم روى كار آمدن يك حكومت مقتدر به دنبال شخصى كه بتواند چنان حكومتى تشكيل بدهد مىگشتند . بار ديگر وثوق الدوله كه با برادر خود قوام السلطنه در چند كابينه شركت و يك‌بار نيز به نخست‌وزيرى رسيده بود ، در تاريخ 29 شوال 1336 قمرى به زمامدارى رسيد . در كابينه‌ى دوم وثوق الدوله ، وزارت امور خارجه با مشاور الممالك ، وزارت عدليه با نصرت الدوله ( اين شخص در كابينه‌ى اول وثوق الدوله نيز همين سمت را داشت ) ، وزارت عدليه با مشار الملك ، علوم و اوقاف با نصير الدوله ( بدر ) ، تجارت و فوايد عامه با دبير الملك ، كفالت وزارت جنگ با سردار همايون و كفالت پست و تلگراف با محاسب الممالك و اداره‌ى وزارت داخله با خود وثوق الدوله بود . بنابر آنچه بالاتر گفتيم ، تنها دولت نيرومندى كه در اين زمان دوستى يا دشمنى او با ايران در سرنوشت كشور و ملت ما تأثير داشت ، بريتانيا بود و كابينه‌ى وثوق الدوله كه در آغاز تشكيل با توقيف و مجازات عده‌اى از سران كميته‌ى مجازات ، قدرتى از خود نشان داده و نيز با

--> ( 1 ) - « تاريخ احزاب سياسى » تأليف ملك الشعراى بهار ، ص 28 - 29 .