على اصغر شميم
54
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
هند متمركز خواهد كرد . آنگاه سپاه فرانسه به كمك اسپانيا و هلند به جزاير بريتانيا حمله كند . اگر نقشه سياسى و جنگى ناپلئون اجرا مىشد ، همانطورىكه حدس زده بودند انگلستان را در برابر فرانسه مجبور به تسليم مىكرد اما در حين اجراى مقدمات نقشه مشكلات و موانعى پيش آمد كه ناپلئون را از انجام مقاصد خود مأيوس نمود و از طرف ديگر تغييراتى كه در روابط بين ناپلئون و تزار روسيه حاصل گرديد ، به نفع انگلستان تمام شد و در لشكركشى ناپلئون به روسيه بيش از 250 هزار نفر از سپاه فرانسه تلف شدند و لطمه بزرگى به اقتدار و عظمت امپراتور فرانسه وارد آمد . بهطورى كه از اجراى نقشه حمله به هند بازماند و از آن پس فقط كوشش او صرف حفظ سرحدات فرانسه گرديد . مقدمات اجراى نقشه حمله به هندوستان به وسيلهى فرانسه مستلزم جلب رضايت عثمانى و ايران بود . اقدام ناپلئون در اين زمينه ، بهطورى كه قبلا اشاره كرديم ، موجب بروز رقابت شديد سياسى بين فرانسه و انگلستان در ايران گرديد . اولى مىخواست راه حمله به هندوستان را در ايران بدست آورد و دومى كوشش مىكرد كه با ايجاد موانع و مشكلات از اجراى نقشه ناپلئون جلوگيرى نمايد . در آن ميان دربار فتحعلى شاه گاهى با سفراى انگليس و زمانى با نمايندگان ناپلئون در حال تماس و اصطكاك بود و چون مىخواست براى دفع سپاه روس از سرحدات قفقازيه متحدى بيابد ، در برابر پيشنهادهاى هر دو دولت سياست مثبت اعمال مىكرد . هر دو دولت نيز تعهداتى براى كمك به ايران به گردن گرفتند و حتى از جنبهى نظامى نيز وارد ميدان عمل شدند اما انعقاد عهدنامه دوستى بين روسيه و فرانسه ناپلئون را از انجام تعهدات خود بازداشت و انگلستان نيز چون ميدان را خالى از رقيب و موجبى براى اجراى پيمان خود در برابر ايران نديد ، از كمك به ايران دست كشيد و بنابراين ارتباط ايران با هر دو دولت زيانهاى جبرانناپذيرى به بار آورد . آخرين جلوه عظمت و اقتدار ناپلئون لشكركشى او به روسيه بود و از آن پس انحطاط امپراتورى آغاز و در طى يكسال ( 1814 - 1815 ميلادى ) بنيان اقتدار وى متزلزل شد . فكر حمله به هندوستان نيز با انحطاط امپراتورى از ميان رفت و فرانسه در چنگال سپاه پروس و اطريش و روسيه و انگلستان درمانده شد و با تشكيل كنگره وينه ( در سال 1815 ميلادى ) آثار فتوحات ناپلئون بر طرف گرديد . طرح نقشه حمله به هند به وسيله ناپلئون و از راه ايران دولت انگليس را به يك نكتهى اساسى متوجه ساخت و آن حفظ هندوستان از خطرهاى احتمالى آينده بود . جلب دوستى و موافقت دول مجاور هند و تشكيل مناطق سرحدى تحت الحمايه بريتانيا و يا بىطرف جزو مسائل عمده و اساس سياست مستعمراتى بريتانيا در آسيا قرار گرفت و آن دولت از آن پس هميشه روابط خود را با دربار قاجار محكم نگاه داشت و بر اثر وجود زمينههاى مساعدى