دست از ايستادگى و جهاد برنخواهند داشت و جريان‌هاى بعدى اين پيش‌بينى را ثابت كرد . شهر قهرمان تبريز پرچم نبرد عليه رژيم استبداد را آن‌قدر به دوش كشيد تا دستگاه محمد على شاه در برابر اراده‌ى ملت درهم فروريخت . همكارى با آزادىخواهان از خارج قبلا به اين نكته اشاره كرديم كه در نهضت مشروطه‌طلبى ، بعضى از محافل آزادىخواه قفقازيه و استانبول با وسايلى كه در اختيار داشتند به يارى آزاديخواهان ايران برخاستند ، زيرا در آن موقع نهضت آزاديخواهى در عثمانى عليه رژيم استبداد سلطان عبد الحميد دوم و در سراسر روسيه به‌ويژه تفليس و باكو و ايروان عليه سلطنت مطلقه تزار آغاز گرديده بود و ملل ايران و عثمانى و روسيه در مسير نهضتى قرار گرفته بودند كه هدف آن براى هرسه ملت ، با اندك تفاوت يكسان بود . در استانبول انجمن سعادت ايران ، به وسيله‌ى عده‌اى از آزاديخواهان مهاجر تأسيس گرديده و با متشكل ساختن عناصر ايرانى و غير ايرانى مشروطه‌خواه كمك‌هاى شايان توجه به پيشرفت مقاصد مليون ايران انجام داده بود و چون چند ماه پس از استقرار رژيم مشروطه در ايران ، چنان‌كه در مقدمه‌ى فصل پيش گفتيم ، در عثمانى نيز رژيم سلطنت مشروطه برقرار گرديد . انجمن مزبور از آن پس با آزادى بيشترى اقدامات خود را در مورد ايجاد ارتباط بين مليون آذربايجان و علماى روشن‌فكر نجف و محافل مطبوعاتى جهان دنبال مىكرد و اين اقدامات مايه‌ى دلگرمى مبارزين و دليران آذربايجان بود . بنا به نوشته‌ى كسروى ، نيروى اين انجمن به پايه‌اى رسيد كه ارفع الدوله سفير ايران در استانبول كه يكى از بزرگ‌ترين دشمنان مشروطه بود ، از ترس خود مشروطه‌خواه شد و درخواست‌هاى انجمن را پذيرفت و حتى سه هزار منات ( روبل روسى ) اعانه براى تبريز پرداخت . نقش ارامنه نيز در انقلاب ايران قابل‌توجه است . در فاصله‌ى سال‌هاى 1892 و 1893 ميلادى ( 1310 - 1311 هجرى قمرى ) در شهر ژنو سويس روزنامه‌اى به نام دروشاك « 1 » به زبان ارمنى انتشار يافت و اين روزنامه ناشر افكار فرقه‌ى سوسياليست ناسيونال ارمنى به نام داشناك تسوتون يعنى اتحاد و اتفاق بود كه به‌طور اختصار داشناك خوانده مىشد و به همت كريستافر ميكايىليان نخستين‌بار در تفليس تأسيس گرديد و كسانى كه در انتشار روزنامه دروشاك دست داشتند و هريك به صورتى در حفظ و تقويت آن مىكوشيدند به نام

--> ( 1 ) - Drochak