على اصغر شميم
504
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
ايستادگى مردانهى ستار خان و يارانش كه با نقشه و تدبير و هوشيارى كامل توأم بود ، ولى آذربايجان و دولتيان را از پيروزى نهايى نااميد ساخت و در همين اوقات بود كه عين الدوله با سمت فرمانفرمايى كل آذربايجان و نصر السلطنه سپهدار با سمت فرماندهى كل نظام آذربايجان با نيروى عظيمى به سمت تبريز پيش مىراندند و عين الدوله پيش از رسيدن به تبريز نمايندگانى براى گفتگو و مذاكره با ستار خان و سران آزادى به تبريز فرستاده بود ( 12 رجب 1326 ) و در همان حال در داخل شهر تبريز زدوخوردهاى كوچك بين آزاديخواهان و عناصر ضد آزادى روى مىداد . محمد على شاه كه تصور مىكرد رحيم خان و شجاع نظام و ديگر مستبدين با نيروهاى زير فرمان خود بر انقلاب تبريز پيروز خواهند شد ، چون از فرماندهان مزبور نااميد شد ، عين الدوله را با اختيارات تام به همراهى سپهدار و نيروى بزرگ براى پايان دادن به مقاومت تبريز به آذربايجان فرستاده بود و عين الدوله پس از رسيدن به پيرامون شهر بار ديگر نمايندگانى براى مذاكره نزد ستار خان و باقر خان و ساير سران مجاهدين فرستاد و منظور او اين بود كه از راه گفتگو و مسالمت بر مجاهدين دست يابد و آنان را به تحمل رژيم خودسرى و استبداد وادار سازد و ضمنا مذاكرات را آنقدر بكشاند تا واحدهاى نيروى اعزام شده از پايتخت به تبريز برسند . كسروى چنين مىنويسد : « كوتاه سخن آنكه عين الدوله در فريبكارى درآمده پيشنهاد مىكرد كه تبريزيان افزارهاى جنگى را به او سپارند و خودشان فروتنى نموده ، از شاه آمرزش خواهند و نوميد مىداد كه اگر چنين كردند او نيز دوباره از شاه ، مشروطه براى مردم خواهد گرفت و در اين گفتههاى خود پياپى ياد « رأفت ملوكانه » مىكرد و از مهربانى و دلسوزى محمد على ميرزا به توده سخنها مىگفت . تبريزيان پاسخ داده مىگفتند : مشروطه دو سال پيش گرفته شده و كسى را نسزد كه آن را از ميان بردارد و چون محمد على ميرزا نافرمانى به قانون اساسى كرده و مجلس را به هم زده ما چندان پافشارى خواهيم كرد كه ناچار گردد دوباره مجلس را بگشايد . مىگفتند : عين الدوله اگر يك والى قانونى است ، نخست بايد شجاع نظام و ضرغام و رحيم خان و ديگران را كه بر شهر آمده و دست به كشتار و تاراج گشاده دستگير گردانيده به عدليه سپارد و اگر قانونى نيست ما نيز او را نتوانيم پذيرفت » . پاسخ آزادمردان تبريز به پيامهاى عين الدوله نشان داد كه مجاهدين تا پيروزى نهايى
--> كسروى در كتاب « تاريخ مشروطهى ايران » به تفصيل ذكر كرده و مطالعهى اين كتاب نفيس براى همهكس ضرورى و مفيد است .