على اصغر شميم
445
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
بنابر آنچه پيشتر گفته شد به مذهب و ديانت سخت پابند بودند ، با رژيم جديد موافق و هماهنگ سازند . صدور فرمان مشروطه و تغيير رژيم سياسى ايران كه طى يك نهضت و انقلاب آرام صورت پذيرفت ، شور و هيجان فوق العاده در ميان آزاديخواهان و مليون و مشروطهطلبان بهوجود آورد . پناهندگان سفارت انگليس از آنجا خارج و پراكنده شدند و روحانيون و علما در ميان استقبال پرشور مردم از قم به تهران بازگشتند و دو شبانهروز سراسر تهران غرق در جشن و سرور و شادمانى بود . تدارك نظامنامه انتخابات سران مشروطهخواهان و مليون و عدهاى از وزيران و درباريان به دعوت دربار در محل مدرسه نظام ، كه يكى از عمارات دربار بود ، گرد آمدند و عضد الملك از شاهزادگان سالخورده قاجار ، از طرف دولت از مهمانان پذيرايى مىكرد . در اين مجلس كه مقدمهى تشكيل انجمن انتخابات به منظور تهيه و تدوين نظامنامه انتخابات مجلس شوراى ملى بود ، مشير الدوله و پس از او ملك المتكلمين ، اولى از جانب دولت و دومى از طرف تودهى مردم ، سخن گفتند و عليرغم كارشكنىهاى عناصر مرتجع دربارى ، كه هنوز به دوام و بقاى رژيم استبداد اميدوار بودند ، سرانجام نظامنامهى انتخابات تدوين شد و روز 13 رجب سال 1324 قمرى به امضاى مظفر الدين شاه رسيد . در خلال مدتى كه فرمان مشروطه صادر و اعلام شده بود ، تا تهيه و تدوين نظامنامهى انتخابات ، غالب شهرستانها از جريان امر بىاطلاع مانده بودند ، زيرا به دستور دولت تلگرافخانه از مخابرهى تلگرافات مليون و زعماى تهران به شهرستانها خوددارى مىورزيد . كسروى در كتاب خود در اينباره چنين مىنويسد : « . . . در تهران اينهمه داستانها رو داده بود ، در تبريز و رشت و مشهد و اسپهان ( اصفهان ) و شيراز و كرمان ، مردم چيزى نمىدانستند . جلوگيرى از تلگراف به حال خود مىبود . مشير الدوله جانشين عين الدوله شده و همان رفتار او را مىكرد : از اينجا دانسته مىشد ، عين الدوله تنها نمىبوده و ديگرانى - يا بهتر بگويم : دستهاى ديگرى هم كار مىكردهاند و جلو توده را مىگرفتهاند . دستخطهاى شاه كه مىبايست در همهجا به ديوارها چسبانده شود ، نشده و برگزيدن نمايندگان كه مىبايست در همهجا آغازد ، نياغازيده ، شهرها به يك بار ناآگاه مىماندند . . » . قدر مسلم اين است كه درباريان و ملايان مرتجع و عدهاى از جيرهخواران سفره گسترده موقوفات و عناصرى نظير آنان ، در برابر مليون و مشروطهخواهان كه اينك ، نخستين پيروزى بزرگ را در انقلاب آرام به دست آورده بودند ، دست به توطئههايى مىزدند و ساكت و آرام