نوزدهم مطالعه كرده‌اند ، مىدانند كه در انقلاب كبير فرانسه از سال 1789 تا 1792 ميلادى ، چگونه بازيگران صحنه‌ى سياست و انقلاب با سرعت حيرت‌انگيزى نقش خود را عوض كرده‌اند و چگونه پس از استقرار رژيم پارلمانى ، احزاب گوناگون سياسى به مبارزه‌ى آشتىناپذير با يكديگر برخاسته‌اند و دست به كشتار بىرحمانه رقباى سياسى خود زده و چه خون‌ها ريخته و چه خاندان‌هايى را بر باد داده‌اند . انقلاب ايران نيز نمىتوانست از اين خاصيت كلى كه در نفس انقلابات سياسى وجود دارد ، بر كنار باشد . با اين تفاوت كه ايرانى ذاتا ظرافت‌مآب و فيلسوف منش و از خونريزى و كينه‌توزى بيزار و متنفر و بيش از مردم دنياى غرب داراى گذشت و جوانمردى است و به همين جهت نظير صحنه‌هاى رقت‌بار و نفرت‌انگيز دوران انقلاب كبير فرانسه يا انقلاب كبير روسيه را چه در دوره‌ى انقلاب آرام و چه در دوران انقلاب بزرگ ايران ، كمتر مىتوان يافت و اين صحنه‌ها كه بسيار معدود است ، در انقلاب ايران منحصر به زجر و شكنجه‌ها و اعدام عده‌اى از مردان از جان‌گذشته و فداكار به دست عمال رژيم استبدادى است و نكته‌ى بسيار جالب توجه اين است كه آزاديخواهان و مليون ، چه در دوره‌ى انقلاب آرام و چه بعد از پيروزى بر دشمنان آزادى ، با آنان در نهايت بزرگوارى و گذشت و اغماض رفتار كرده‌اند « 1 » . II جريان انقلاب آرام « 2 » صدارت عين الدوله ميرزا على اصغر خان اتابك اعظم ، امين السلطان كه هنگام سفر دوم ناصر الدين شاه به

--> ( 1 ) - گذشت و اغماض رهبران انقلاب كه پس از پيروزى بر كرسىهاى مجلس شوراى ملى تكيه زده بودند در برابر دشمنان مشروطه و آزادى ، اگر در عرف اخلاق و مردانگى قابل‌تحسين باشد ، مسلما از لحاظ سياسى و اجتماعى مستوجب نكوهش و اين نكته‌اى بود كه مكرر در مجلس شوراى ملى مطرح و مورد بحث و انتقاد اكثريت و اقليت قرار گرفت و در فصل آينده به آن اشاره خواهيم كرد . ( 2 ) - چون شرح مفصل جريان انقلاب از حوصله‌ى اين كتاب خارج است ، ما فقط اجمال اين جريان را در اينجا آورديم و خوانندگان ارجمند براى مطالعه‌ى تفصيل اين حادثه‌ى مهم تاريخى كشور مىتوانند به كتب متعددى كه درباره‌ى تاريخ مشروطه تأليف و چاپ شده و نام و مشخصات آن‌ها را در اين فصل و در فهرست منابع اين كتاب آورده‌ايم ، رجوع كنند و حق اين است كه هر ايرانى روشندل وطن‌دوستى از تاريخ مشروح اين انقلاب آگاه باشد .