سخت‌گيرى و استبداد نداشت « 1 » و دوره‌ى سلطنت او افق ايران را روشنى بخشيده و ترويج معارف جديد و تأسيس مدارس ملى رونق گرفته و باب آمدوشد با دنياى متمدن باز شده و بسيارى از جوانان ايرانى براى تحصيل و تربيت به اروپا رفته‌اند و نيز مطبوعات خارجى آسان‌تر از دوره‌ى ناصر الدين شاه به دست ايرانيان روشنفكر باسواد مىرسيده است . 3 - روزنامه‌ى ثريا كه در قاهره انتشار مىيافته ، با آنكه عمرش كوتاه بوده ، در روشن كردن افكار ايرانيان و بنيان اساس عدل و داد سهم بزرگى داشته است . 4 - معزول شدن ميرزا على اصغر خان اتابك كه سرسلسله‌ى مستبدين بوده ، از صدارت و روى كار آمدن امين الدوله روح تازه‌اى در پيكر پيروان آزادى و ترقى كشور دميده و زمزمه‌ى تشكيل عدالتخانه و مسئوليت وزرا در ميان مردم شنيده شده است . 5 - نهضت‌هاى انقلابى روسيه و مجاهدت آزادمردان سرزمين همسايه در برافكندن اساس استبداد كه پىدرپى از نقاط مختلفه آن كشور پهناور چون شعله‌ى سوزان زبانه مىكشيد ، در روشن كردن افكار ايران و تنبه مردمان اين سامان سهم مهمى داشته است و آزاديخواهان ايران از مساعدت و همكارى مجاهدين آزاديخواه قفقاز برخوردار بوده‌اند . 6 - ترقيات سريع ژاپن از عوامل مؤثر در تنبه افكار ايرانيان بوده و ثابت كرده است كه رستگارى و ترقى جز در سايه‌ى مشروطيت ميسر نگردد و بسط تمدن و دانش جز در پرتو نور عدالت و قانون به دست نيايد . 7 - هجوم نيروهاى بريتانيا به سرزمين ترانسوال ، در آفريقاى جنوبى ، و مقاومت و پايدارى رشيدانه‌ى مردم آن سرزمين در برابر قدرت عظيم جنگى بريتانيا ، حس اعجاب و تحسين همه ملل دنيا را نسبت به مردم غيور ترانسوال برانگيخته و اين فداكارى براى ملل ضعيف سرمشق بزرگى گرديده است . 8 - جنگ ژاپن و روس يكى از مهمترين عوامل بيدارى ايرانيان شد « 2 » و علت تأثير آن در ايران اين بود كه در آن زمان ، دولت استبدادى روس به اوج اقتدار رسيده و نفوذ سياسى و مداخلات غيرمشروع آن دولت در تمام ممالك همجوار روزافزون و قدرت روسيه به پايه‌اى رسيده بود كه بيم آن مىرفت كه كشور ايران مورد تاخت‌وتاز آن دولت مقتدر جابر قرار گيرد و استقلال و تماميت خود را از دست بدهد و ترديدى براى مردمان آگاه نبود كه اگر جنگ روس و

--> ( 1 ) - احمد كسروى نيز در كتاب خود نرم‌دلى و نيك‌فطرتى مظفر الدين شاه را ستوده است . ( 2 ) - جنگ روس و ژاپن در خاور دور در سال 1905 ميلادى ( مطابق با سال 1323 هجرى قمرى ) روى داد .