هر آينه به خوبى مشاهده مىكنيم كه در مجارى سنه‌ى 1265 بسيارى از امور و وقايع دلالت بر بيدارى ايرانيان و قدم گذاردن آن‌ها به راه تمدن دارد و باعث و مسبب آن جز مرحوم ميرزا تقى خان اميرنظام ( اميركبير ) ، احدى را سراغ نداريم » . مؤلف كتاب « تاريخ بيدارى » همچنين نقش عمده‌اى از روحانيون و وعاظ و روزنامه‌نويسان را در امر نهضت فكرى و بيدارى مردم ، تشريح نموده و به‌طور كلى از عوامل متعدد گوناگون در پيروزى اين نهضت نام برده است . اما سيد احمد كسروى نويسنده‌ى كتاب « تاريخ مشروطه‌ى ايران » ، كتابى كه نخستين چاپ آن در سال 1319 هجرى شمسى ( 1359 هجرى قمرى ) انتشار يافته ، زير عنوان « ايرانيان چگونه بيدار شدند ؟ » شكست‌هاى ايران را در برابر روس و انگليس و رقابت سياسى آن دو دولت را در ايران در مقدمه‌ى علل بيدارى مردم قرار داده و سپس به ترتيب از اقدامات اصلاحى حاجى ميرزا حسين خان سپهسالار ( مشير الدوله ) و سيد جمال الدين اسدآبادى و ميرزا ملكم خان سخن رانده و آغاز بيدارى در توده‌ى ايران را مانند ناظم الاسلام كرمانى ، اعطاى امتياز انحصار توتون و تنباكو از طرف ناصر الدين شاه و مقاومت منفى مردم در برابر آن امتياز و تحريم استعمال توتون و تنباكو از طرف روحانيون دانسته و در اين‌باره چنين مىنويسد : « اين امتياز ، ايران را بسيار زيانمند بود . زيرا فروش همگى توتون و تنباكوى كشور چه در درون و چه در بيرون ، به يك تن انگليسى سپرده مىشد ، در برابر آن‌كه سالانه پانزده هزار ليره به دولت پردازد و از سود ويژه يك چهارم يك دولت را باشد ، در حالىكه در عثمانى كه توتون و تنباكويش كمتر از ايران باشد ، تنها فروش در درون كشور به يك كمپانى واگذار شده بود ، در برابر آنكه سالانه هفتصد هزار ليره به دولت عثمانى پردازد و از سود نيز پنج يك دولت باشد . ببنيد جدايى تا به كجاست ! » « مردم اين حساب را نمىدانستند ولى از آن‌كه بيگانگان پا به درون كشور مىگشايند ، بيمناك مىبودند . سپس هم برايشان سنگين مىافتاد كه توتون و تنباكويى را كه مىكارند به يك بيگانه با بهاى كمى بفروشند و سپس با بهاى بسيارى بازخرند » . كسروى آنگاه به نقش دبستان‌ها و روزنامه‌ها در بيدارى افكار مردم اشاره كرده و روزنامه‌ى فارسى اختر چاپ استانبول و غيرت و حميت نويسندگان آن را ستوده و از خدمات فرهنگى حاج ميرزا حسن رشديه در مورد تأسيس مدرسه به سبك جديد و اجراى شيوه و روش جديد تعليم الفبا به وسيله‌ى او در سال 1305 هجرى قمرى سخن رانده و سپس شرحى درباره‌ى امين الدوله نگاشته و از آن مرد سياسى به نيكى ياد كرده است . وى پس از آن‌كه به گفتگوى مظفر الدين شاه و صدراعظم او ميرزا على خان امين الدوله در اوايل پادشاهى مظفر الدين