شاه « 1 » به نقل از روزنامه‌ى حبل المتين چاپ هندوستان اشاره كرده چنين مىنويسد : « پيداست كه اين گفتگو در آغازنشينى شاه ( چنان‌كه حبل المتين نوشته است ) نبوده و دو چيز در اينجا بسيار شگفت است : يكى آنكه با اين تشنگى شاه به روان گردانيدن قانون و درست گردانيدن كارها ، سستى امين الدوله از چه‌رو بوده ؟ . . . ديگرى اينكه شاه با اين دلخواه و آرزو چگونه امين الدوله را برداشته و امين السلطان را دوباره آورده ؟ . . . پيداست كه دست‌هاى نيرومند نهانى در كار بوده و راستى آن است كه در اين هنگام همسايه‌ى شمالى به كوشش‌هايى برخاسته و براى دست داشتن در كارهاى ايران تلاش بسيار مىكرد . هرچه هست امين الدوله هم با همه‌ى نيكى ، مرد دلير و توانايى نبوده و گرنه با اين همداستانى شاه به سختىها چيره درآمدى « 2 » . » احمد كسروى با آنكه در مقدمه‌ى كتاب خود ، ناظم الاسلام كرمانى مؤلف كتاب « تاريخ

--> ( 1 ) - گفتگوى مظفر الدين شاه با امين الدوله كه احمد كسروى عينا از روزنامه‌ى حبل المتين نقل كرده از اين قرار است : « شاه به مىگويد : سلطنت ايران برحسب شأن و مقام به مقتضاى وقت و زمان بسيار عقب افتاده خيلى بايد جد و جهد و كوشش كرد تا به همسايگان و دول همجوار خود برسيم . لذا تعويض در اجراى اصلاحات و تأمل در كارها ابدا روا نيست . هرقدر زودتر به اصلاحات پردازيم دير است بايد دواسبه تاخت تا به منزل رسيد . جناب امين الدوله ، ما خود سبب تعلل و تأمل شما را در اجراى اصلاحات مىدانيم كه به ملاحظات اختيارات مطلقه‌ى ماست . اين نكته را خودمان كاملا دانسته‌ايم و هرگاه رضا به محدوديت خود نبوديم چنين تكليفى به شما نمىنموديم . شما را با كمال اطمينان امر مىنماييم كه با قوت قلب و استقامت رأى به اصلاحات لازمه ولو آنكه منافى با اختيارات مطلقه‌ى ما باشد سريعا و عاجلا بپردازيد . از اين به بعد هيچ عذرى پذيرفته نخواهد شد . ترتيب اصلاحات را بدهيد به حضور آورده امضا نماييم . » « امين الدوله پاسخ مىدهد : قربان ، خيالات اقدس و مقاصد مقدس همايون اعلى بالاصاله حاوى وسائق جميع ترقيات ملت و دولت تصور و هادى ماست ولى يك مانع ديگر در پيش هست كه تا تدارك آن نشود كاملا كارها را براساس صحيح نتوانيم قائم داشت و آن اصلاح ماليه دولت است و ماليه‌ى دولت بدون مصارف لازمه اصلاح نمىپذيرد و از براى آن مصارف فوق العاده محتاج به قرض هستيم و امروز قرض ما از داخله ممكن نيست . درصدد هستم كه از دولت بىطرفى مانند بلژيك يا امثال آن استقراض مختصرى كرده ، با اساس صحيحى و شالوده‌ى درستى به تدارك كليه اصلاحات بپردازيم . حسب الامر همايون ، از امروز به مقدمات عمل پرداخته برحسب حكم مبارك هر امرى را به مجرى حقيقى خود قرار مىدهيم . » ( 2 ) - مسلما امين الدوله و امثال او ، با نيكنامى ، مردان مجرب و محافظه‌كارى بوده‌اند و حب ذات و حسن صيانت نقش و حفظ مال و منال آنان را از قدم نهادن در راهى كه قائم‌مقام و اميركبير را بر مبارزه و فداكارى ترجيح مىدادند . بدين ترتيب جان عزيز را به سلامت بدر بردند و هم نام نيك و هم سراى زرنگار از خود يادگار گذاشتند .