على اصغر شميم
406
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
آلات بادى موسيقى نظامى آشنا شدند و از سال 1304 هجرى قمرى به بعد در روزهاى سلام رسمى ، دستهى موزيك به جاى نقارهخانه در مراسم سلام شركت مىكرد و آهنگ سلام رسمى را كه لومر معلم و مربى موسيقى دار الفنون ساخته بود ، مىنواخت . اين آهنگ تا پايان سلطنت محمد على شاه قاجار ( سال 1327 سال ) معمول بود و پس از پيروزى مجاهدين مشروطه بر محمد على شاه و افتتاح مجدد مجلس شوراى ملى ، در زمان احمد شاه قاجار تغيير كرد . ساختن آهنگهاى جديد براى آلات موسيقى زهى و سازهاى سيمى و پيانو امثال آنها از اواخر سلطنت ناصر الدين شاه پس از بازگشت آن پادشاه از سفر سوم فرنگ ، آغاز گرديد و يك نفر فرانسوى به نام دووال كه به خدمت دولت ايران درآمده و ويولنزن بود ، به تشكيل اركسترى از آلات زهى اقدام كرد ولى دو سال بعد از ايران رفت و كار موزيك همچنان برعهدهى لومر باقى ماند . وى در دورهى سلطنت مظفر الدين شاه چند آهنگ ايرانى را براى پيانو نوشت كه در پاريس به چاپ رسيد . اين نتها شامل قسمتى از آواز چهارگاه و همايون و ماهور و چند تصنيف و رنگ است . از موسيقىدانان دورهى قاجاريه به نام نوازندهاى كه به اصطلاح تركى به چالانچى خان ملقب بوده و معاصر فتحعلى شاه و دو استاد به نام زهره و مينا در دورهى محمد شاه و نيز نام فتح اللّه ميرزا شعاع السلطنه و فيروز ميرزا نصرت الدوله در كمانچه و عبد العلى معتمد الدوله در نواختن تار در آثار مورخين اين دوره برده شده و در كتاب « سرگذشت موسيقى ايران » به نقل از « تاريخ عضدى » شرحى دربارهى استاد مينا و استاد زهره ذكر شده كه خلاصهى آن بدين قرار است . « استاد مينا زن مصطفى خان عمو و شاگرد مهراب ارمنى اصفهانى بود و استاد زهره زوجهى جعفر قلى خان عمو و شاگرد رستم يهودى شيرازى است و هريك از اين دو زن در علم موسيقى بىنظير بودند و مهراب و رستم استاد آنها از معاريف اهل اين فن به شمار مىآيند و بر آقا محمد رضا و رجب على خان و چالانچى مغنيان آن عصر سمت استادى داشتند . بازيگرها كه به حسب تعداد متجاوز پنجاه نفر بودند ، سپرده به استاد مينا و استاد زهره بود و در حقيقت دو دسته بودند كه با تمام اسباب طرب از تار و سهتار و كمانچه و سنتور و ضرب و خوانندگان و رقاصان ، نصف در دستهى مينا و نصف ديگر در دستهى زهره خوانده مىشدند . صبحها آقا محمد رضا و رجب على خان و چالانچى خان به معلم خانه مىآمدند . خواجهها مىنشستند و شاگردان مدتى پيش استاد مردانه مشق مىكردند . بعد از آمدن منزل ، استاد مينا و استاد زهره هريك مشغول تعليم دستهى خود مىشدند » . با توجه به عشرتطلبى ناصر الدين شاه ، قدر مسلم اين است كه در دوران طولانى سلطنت