على اصغر شميم
405
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
نمايش دربارى « 1 » علاوه بر اصلاح نسخههاى شبيهخوانى ( يا به اصطلاح امروز ، نمايشنامه ) در انتخاب گفتارهاى منظوم و آهنگهاى متناسب با پرسوناژها كوشش و سليقهى زياد بهكار بردند . نقارهخانهى دولتى وارد دستگاه نمايش شد و براى هريك از پرسوناژها آهنگ خاصى از يكى از دستگاههاى موسيقى ايرانى انتخاب گرديد ، مثلا براى حضرت عباس ( u ) آهنگ چهارگاه و براى ديگرى آهنگ عراق و حجاز و براى زينب آهنگ كبرى . هنگام مكالمهى منظوم سيد الشهداء يا عباس ، اگر سيد الشهدا آهنگ شور مىخواند ، عباس نيز با همان آهنگ او را جواب مىگفت . تعزيهخوانى ، هرچند كه جنبهى مذهبى و سوگوارى داشت ، خود موجب حفظ نغمات ملى و رديفها و گوشهها و دستگاههاى موسيقى ايران گرديد . از آنجا كه خوانندهى خوشصدا بهتر مىتوانست در دل تماشاچيان تعزيه و عزاداران رخنه كند ، كارگردانان تعزيهخوانانى را كه صداى گرم و خوشآهنگى داشتند ، براى نقشههاى تعزيه انتخاب مىكردند و اين جوانان مدتى نزد تعزيهخوانان استاد و ماهر كه به موسيقى ايرانى كاملا آشنا بودند ، طرز صحيح خواندن را فرا مىگرفتند و تمرين مىكردند و بدينترتيب مكتب تعزيه و شبيهخوانى ، خوانندگانى را پرورش داد كه در فن آوازخوانى و تبحر در موسيقى ايرانى به مقام هنرمندى رسيدند . استاد هنرمند روح اللّه خالقى سعى فراوان براى جمعآورى نام خوانندگان هنرمندى كه در مكتب شبيهخوانى پرورش يافتهاند ، به كار برده و نام عدهاى را در تأليف نفيس خود آورده است . از جملهى اين هنرمندان يكى سيد احمد خان است كه در تعزيه نقش عباس و حر بن يزيد رياحى را ايفا مىكرده و نخستين خوانندهاى است كه آواز او در صفحات موسيقى مخصوص گرامافون ضبط شده و از او به يادگار مانده است . قلى خان شاهى كه به علت داشتن صداى نازك نقش زينب را بازى مىكرده و آواز دشتى را بسيار خوب مىخوانده و علاوه بر شركت در تعزيه خوانندهى مجلسى هم بوده و آهنگهاى ضربى و تصنيف مىخوانده و چند صفحه موسيقى از او باقى مانده است . اما موسيقى نظرى و علمى ، بعد از تأسيس دار الفنون به همت اميركبير و استخدام معلم و مربى اروپايى براى فن موسيقى كمكم رواج يافت و دستهى موزيك نظامى جاى نقارهخانهى دولتى را گرفت . اندكى بعد مجموعهى دروس نظرى موسيقى كه استادان اروپايى در دار الفنون تعليم مىدادند ، به دو زبان فرانسه و فارسى به صورت كتاب در چاپخانهى دار الفنون به چاپ رسيد و در دسترس محصلين فن موسيقى قرار گرفت . دستهى موزيك دار الفنون با نواختن
--> ( 1 ) - كارگردان و رهبران تعزيه و شبيهخوانى را معين البكاء و معاون او را ناظم البكاء مىخواندند .