بهاء الدين عاملى و ميرداماد ( معاصرين شاه عباس اول صفوى ) و ملا محسن فيض كاشانى ( معاصر شاه عباس دوم صفوى ) برخاسته‌اند . اما گروه ديگر از حكما كه آراء و عقايد فلسفى خود را از تابعيت محض نسبت به دين رها نموده و به طبيعيات و عالم مادى نيز توجه كرده‌اند ، بسيار معدود و انگشت‌شمارند . در دوره‌ى صفويه فقط مىتوان از ملاصدارى شيرازى ( وفات به سال 1050 هجرى قمرى ) نام برد كه كتاب مشهور او به نام اسفار اربعه ( كتب چهارگانه « 1 » ) مهمترين تأليف در حكمت و مبنا و پايه‌ى آراء و عقايد حكمتى حكماى بعد از ملاصدرا بوده است . اما در دوره‌ى قاجاريه مىتوان از دو حكيم و فيلسوف مشهور ايرانى يعنى حاج ملا هادى سبزاورى و ميرزا ابو الحسن جلوه نام برد . حاجى ملا هادى سبزوارى فرزند مهدى به سال 1212 هجرى قمرى در سبزوار به دنيا آمد و مدتى در آن شهر و سپس در مشهد و اصفهان به تحصيل پرداخت و پس از سفر به مكه ، به كرمان رفت و در آنجا ازدواج كرد و تا پايان عمر خود يعنى تا سال 1295 هجرى قمرى در آن شهر مقيم بود . مهمترين تأليف او در حكمت « اسرار الحكم » است . اين حكيم طبع شعر نيز داشته و تخلص شعرى او اسرار بوده و منظومه‌هايى به عربى در علم منطق و حكمت سروده و نيز حواشى متعدد بر كتاب « شواهد الربوبيه » تأليف ملا صدرا و ساير تأليفات اين حكيم نوشته است . ميرزا ابو الحسن فرزند سيد محمد طباطبايى از مردم نايين به سال 1238 هجرى قمرى در احمدآباد گجرات ( در پاكستان غربى بنگلادش كنونى ) متولد شد و بعدها با خانواده‌ى خود به ايران آمد و پس از مدتى توقف در اصفهان و فراگرفتن حكمت اسلامى و فلسفه‌ى شرق به تهران آمد و به تدريج در حكمت سرآمد اقران و در دستگاه سلطنت ناصر الدين شاه مقرب و محرم گرديد و به‌طورى كه بعضى از نويسندگان اين دوره اشاره كرده‌اند ، شاه مكرر به منزل جلوه مىرفت . جلوه ، علاوه بر تبحر در حكمت ، طبع شعرى نيز داشته و ديوان اشعار او به چاپ رسيده است . مهمترين اثر علمى جلوه حواشى است كه بر كتاب اسفار اربعه تأليف ملاصدرا نوشته است . علوم اجتماعى فن تاريخ‌نويسى ، بدان جهت كه سلاطين و فرمانروايان هر عصر به ثبت وقايع و حوادث

--> ( 1 ) - اسفار در عنوان كتاب ملا صدرا جمع سفر ( كتاب ) است نه جمع سفر ( و ) .