على اصغر شميم
383
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
دوران سلطنت و فرمانروايى خويش دلبستگى داشتند ، در دورهى صفويه و افشاريه و زنديه رواج داشت و در عصر قاجاريه نيز رونق يافت و كتب متعدد در اين فن تأليف شد . سبك تاريخنويسى در دورهى قاجاريه ، همان سبك و روش قديمى و اساس آن بر ثبت وقايع حوادث گوناگون به ترتيب زمان وقوع آنهاست . در اين كتب ارتباط منطقى وقايع تاريخ و بيان علل و موجبات آن وقايع مورد توجه قرار نگرفته ولى روىهمرفته از لحاظ ثبت وقايع و سبك نگارش و سادهنويسى بر كتب تاريخى دورههاى صفويه و افشاريه برترى دارد . نكتهى قابلتوجه دربارهى تاريخنويسى در دورهى قاجاريه اين است كه تاريخنويسان اين دوره مانند لسان الملك و رضا قلى خان هدايت و محمد حسن خان صنيع الدوله ( اعتماد السلطنه ) و امثال آنان ، خود از درباريان و بازيگران صحنهى سياست عصر خويش بوده و حب نفس و جاه و مقام و ترس از خشم و غضب سلطان مستبد وقت قلم آنان را به قلب حقايق و پردهپوشى بسيارى از فجايع و زشتكارىهاى عصر خود واداشته و سعى و كوشش اين گروه در راه تملق و چاپلوسى از پادشاه عصر و به منظور جلب منفعت و دفع ضرر به كار رفته است و ما از فصول پيش ضمن نقل قسمتهايى از كتب تاريخى عصر قاجاريه به اين نكته اشاره كرده و شواهدى در مورد انحراف نويسندگان اين كتب از حقيقتگويى آوردهايم . با اينهمه ، اين حقيقت را نبايد كتمان نمود كه تاريخنويسان اين دوره بهطور كلى به تاريخ كشور خود خدمت گرانبهايى انجام داده و عصر قاجاريه را از لحاظ كتب و منابع تاريخى غنى ساختهاند . بهويژه كه بعضى از تاريخنويسان اين عصر مانند ميرزا جعفر خورموجى حقايقنگار تا حدى بىطرفى و بىغرضى را در ثبت وقايع و حوادث رعايت كردهاند و بعضى از شاهزادگان باذوق قاجار از قبيل جهانگير ميرزا و سلطان مسعود ميرزا ظل السلطان نيز در آثار خود بسيارى از حقايقى را كه گروه متملقين پردهپوشى كردهاند ، فاش ساختهاند . ادوارد براون دربارهى تاريخنويسى اين دوره و دورههاى افشاريه و صفويه چنين مىنويسد : « . . . بهعلاوه اين تواريخ ، تاريخ ملت ايران محسوب نمىشود بلكه اغلب سرگذشت سلاطين و شاهزادگان و امراى خارجى است كه پىدرپى بر اهل ايران جابرانه سلطنت كرده « 1 » و در ميدان غارتگرى از يكديگر گوى سبقت ربودهاند و سالنامهى خستگىآور خونريزىها و چپاولها و تطاولهايى است كه به زحمت مىتوان يك موضوع عمومى گرانبهايى از آنها استخراج كرد . فقط پس از رنج فراوان و صبر بىپايان مىتوانيم نكاتى از آنها بيرون بياوريم كه
--> ( 1 ) - گويا منظور ادوارد براون از سلاطين و امراى خارجى اشاره به اصل و نسب تركمانان قاجار بوده است .