على اصغر شميم
379
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
مىبردند . 4 - راه تهران به بغداد كه از همدان و باختران مىگذشت . بهطورى كه ملاحظه مىشود ، راههاى اصلى ارتباطى ايران در دورهى قاجاريه همان راههايى است كه اكنون نيز پايتخت را به مراكز مهم استانها و بنادر شمال و جنوب كشور مرتبط ساخته است . طرح اين راهها در حقيقت متناسب با طبيعت ايران ، وضع ناهموارىها و مسير رودها بوده و در حال حاضر نيز ، عليرغم پيشرفتهاى شگرفى كه در دفن راهسازى روى داده مسير راههاى شوسه و حتى قسمتى از راهآهنهاى ايران بر وفق اقتضاى طبيعت كشور انتخاب شده است . وسايط نقليهاى كه در راههاى داخلى به كار مىرفت ، عبارت بود از گارى چهارچرخ كه هم براى حمل مال التجاره و هم براى محمولات پستى به كار برده مىشد و مسافرين نيز در فواصل كوتاه از گارى براى مسافرت استفاده مىكردند . چارپايان از قبيل قاطر و شتر و خر كه در هر شهر و به اقتضاى وضع بازار به تعداد كافى در دسترس بازرگانان بود و مكارىها يعنى دارندگان چارپايان مخصوص حملونقل با نرخ تقريبا معين و ثابت ، كالاى تجار را از شهرى به شهر ديگر مىبردند . در كشور پهناور و كمجمعيت ايران كه آبادىها و شهرها در فواصل دور از يكديگر قرار گرفتهاند و با نبودن وسايط نقليهى سريع السير حملونقل كالا در داخل كشور با دشوارىهاى بسيار مواجه بود ، بهويژه كه حفظ امنيت راهها در قسمت مهمى از خاك كشور به علت وجود خانهاى متنفذ « 1 » محلى و ايلات و عشاير سادهلوح و احتمالا گرسنه از حدود توانايى عدهاى معدود قراسواران خارج بود و به همين جهت چارپاداران و مكارىها ناگزير بودند براى حفظ و حراست اموال و امانات مردم و جان و مال خويش عدهاى مسلح با قافله و كاروان خود همراه كنند و چون در آن زمان حمل اسلحه عملا منع قانونى نداشت ، بعضى از مسافران نيز كه همراه كاروان ، سواره يا پياده ، حركت مىكردند مسلح بودند . دروازههاى تجارت خارجى ايران در شمال بنادر درياى خزر و مهمتر از همهى بندر انزلى
--> ( 1 ) - در غالب راههاى كاروانى ايران كه از قلمرو نفوذ و فرمانروايى خانها و فئودالهاى متنفذ مىگذشت مأمورين خانها و فئودالها و سران ايلات و عشاير از كاروانيان باج و خراج مىگرفتند و فقط در چنين حالتى بود كه كاروان تجارتى يا مسافرى مىتوانست به راه خود ادامه دهد . يكى از بازرگانان معمر نقل مىكرد كه خود چندين بار با كاروان از راههاى غرب ايران گذشته و به چشم خود ديده بود كه در معابر لرستان ( شاهراه كنونى همدان به خرمآباد ) از هر صد شتر بار محصول يك شتر را مأمورين خان از كاروان مىگرفتند .