شده است ، حكومت قاجاريه با يك سلسله جنگ‌هاى دفاعى در برابر روسيه و عثمانى مواجه گرديد و انگلستان پس از راندن رقيب خود فرانسه ، از ايران براى بسط نفوذ سياسى خويش در كشور ما به فعاليت پرداخت و رقابت اقتصادى و سياسى روسيه و انگليس با مظاهر زشت و ناگوار خود به نحو بارزى در ايران تجلى كرد . اين رقابت در درجه‌ى اول براى رخنه در امور مالى و اقتصادى ايران و كسب امتيازات اقتصادى و معافيت‌هاى گمركى و عقد قراردادهاى تجارتى پرسود براى آن دو كشور آغاز گرديد و روزبه‌روز شدت يافت و هردو رقيب براى پيشرفت مقاصد خود از هيچ اقدام و عمل سياسى خوددارى نكردند . بدين‌ترتيب بازرگانى خارجى ايران به مرور زمان در انحصار دو دولت زورمند روس و انگليس قرار گرفت و ، چنان‌كه در فصول پيش گفته‌ايم ، امور مالى و گمركى و ساير شئون اقتصادى ايران استقلال خود را از دست داد . واردات و صادرات قبلا گفته شد كه ايران كشور كشاورزى بوده و جز مواد خام نباتى و حيوانى ، محصول ديگرى براى صدور به خارج نداشته و اين حالت هنوز در كشور ما برقرار و قسمت اعظم صادرات ما به خارج ، مواد حاصله از كشاورزى و دامپرورى است . ممالكى كه با ايران دادوستد داشتند ، سعى مىكردند كه مواد خام نباتى و حيوانى را در بازارهاى داخلى به حداقل قيمت خريدارى كنند و چون ايران راه‌هاى ارتباطى درجه‌ى اول نداشت ، خريداران خارجى كالاهاى ايران ، حمل كالا را تا بنادر جنوب و شمال بر بازرگانان فروشنده‌ى كالا تحميل مىكردند و جنس خريدارى شده را در يكى از بنادر شمال يا جنوب ايران تحويل مىگرفتند و با كشتىهاى نقليه‌ى خود حمل مىكردند . مقررات گمركى نيز ، به شرحى كه گذشت ، درباره‌ى تجارت ايران با روسيه و انگليس تابع مقررات كشورهاى كاملة الوداد و در حداقل تعيين شده بود و بازرگانان انگليسى و روسى چه از لحاظ خريد كالا در داخل كشور ما و چه از لحاظ وارد كردن كالاهاى خود به كشور سود فراوان مىبردند . به‌طور كلى هميشه صادرات ايران از واردات كمتر بوده و اين امر منحصر به ايران نيست بلكه غالب كشورهاى جهان حتى ممالك بزرگ صنعتى نيز پيوسته با كسر صادرات نسبت به واردات مواجه بوده و هستند و اين كسر را از طرق ديگر و تأمين اعتبارات تجارتى و يا امتيازات اقتصادى كه در ممالك ديگر به دست آورده‌اند ، جبران مىكنند . در تجارت خارجى ايران ، روس و انگليس و هندوستان به‌ترتيب ، مقام اول و دوم و سوم را داشتند و مدت‌ها روسيه مقام اول را در تجارت ايران خود حفظ كرده بود ، به‌طورى كه قريب به