45 درصد از معاملات خارجى ايران با روسيه انجام مىگرفت و انگليس و هند نيز 25 تا 30 درصد دادوستد خارجى ايران را داشتند و 30 تا 25 درصد بقيه‌ى واردات و صادرات ايران با كشورهاى ديگر جهان ، صورت مىگرفت . ارزش واردات ايران از روسيه غالبا يك برابر و نيم ارزش صادرات و از انگلستان و هند ( مستعمره‌ى انگليس ) پنج تا پنج برابر و نيم بهاى صادرات ايران به آن دو كشور و بهاى صادرات ايران به عثمانى بيش از ارزش واردات از آن كشور بوده است . بدين‌ترتيب عثمانى از لحاظ خريد كالاى ايران در مقام اول و روسيه در مقام دوم قرار داشته‌اند . واردات ايران عبارت بوده است از : منسوجات پنبه‌اى و پارچه‌اى پشمى خالص و منسوجات پشم و پنبه و بافته‌هاى ابريشم و پنبه ، قند ، چاى ، كبريت ، نفت ، پوست خام براى تهيه‌ى چرم ، نخ پنبه و كتاب ، اسباب آهنى و فولادى و ورقه‌هاى آهن سياه و آهن سفيد ( حلبى ) و مسكوك طلا و شمش طلا و نقره و امثال آن‌ها . صادرات مهم عبارت بود از : پنبه ، ميوه‌ى خشك ، فرش و قالى و قاليچه ، برنج ، ابريشم خام ، پوست خام ، ترياك ، صمغ و پشم خام . ترقى و تنزل واردات « 1 » جدول بالا نمودارى است از فعاليت و كوشش دو دولت روسيه و انگليس در راه تسلط بر

--> ( 1 ) - گنج شايگان ، تأليف سيد محمد على جمالزاده ، چاپ برلين .