بود و به علت برقرار كردن رابطه‌ى سببى با شاه « 1 » و داشتن مال و منال و ملك و آب ، توانست در اين مبارزه تا حدى پرده از روى نادرستى و خطاكارىهاى درباريان بردارد . حاجى ميرزا حسين خان سپهسالار مشير الدوله نيز در آغاز كار خود مىخواست راه و رسم اميركبير را در اداره‌ى مملكت دنبال كند ، ولى نه اين رجل سياسى و نه امين الدوله هيچ‌يك نتوانستند بر خيل مفت‌خواران و متملقين نوكرمآب دربار پيروز شوند . امين الدوله « در طول عمر خويش شاهد دسته‌بندىها ، دسيسه‌بازىها و كينه‌ورزىهاى رجال ايران بود و عجب آن‌كه خود او هم نتوانست از ميدان توطئه‌گرىها به دور بماند « 2 » » . اما درباره‌ى حاجى ميرزا حسين خان قزوينى مشير الدوله ، سپهسالار اعظم ، به نقل دو روايت اكتفا و قضاوت درباره‌ى اين مرد سياسى دوره‌ى قاجاريه را به خوانندگان ارجمند اين كتاب واگذار مىكنيم : 1 - « سپهسالار اعظم تغيير مسلك داده ، به قدر انكار و استعجاب كه اوايل از رشوه خوردن و امتياز و مقام نظامى و غير نظامى را نابجا فروختن و شرف خدمت را پست و ضايع كردن به هزار سوز دل اظهار مىكرد ، خود در اين مراحل به سابقين سبقت جست و مبلغ پيش‌كشى را از آنچه معمول قديم مملكت بود ، چندين مقابل بالا برد و در شيفتگى و تعلقى كه به يكى از شاهزادگان داشت ، جاه و جبه را از او دريغ نمىداشت و بىملاحظه ، حفظ صورت و پاس ظاهر آن طفل را - كه از منتسبين حرم و در خلوت پادشاهى سمت پيشخدمتى داشت - پيش مىكشيد « 3 » و محض اين‌كه بتواند فلان رتبه يا فلان مقام را براى او تحصيل كند ، به چند محل نامناسب ديگر هم فديه مىكرد « 4 » . . » . 2 - « يكى از اشخاص بزرگ كه ترقيات ايران را در نظر داشت و به يك اندازه اثرى در اين عالم گذارد ، مرحوم ميرزا حسين خان سپهسالار بانى مدرسه‌ى ناصريه و عمارت بهارستان است . . . و اگرچه باز به زودى مشير الدوله را وزارت امور خارجه دادند و بعد از آن سپهسالار اعظم را بر آن شغل خطير افزودند و در تقويت او همت گماشتند اما حاج ميرزا حسين خان دانست ( كه ) حفظ مقام و مسند او به همراهى با جماعت است و از خيالات بلندى كه درباره‌ى

--> ( 1 ) - پسر امين الدوله داماد مظفر الدين شاه بود و پس از وفات پدر به امين الدوله ملقب گرديد . ( 2 ) - نقل از مقدمه‌ى كتاب « خاطرات سياسى امين الدوله » به قلم حافظ فرمانفرماييان . ( 3 ) - اين انحراف جنسى را به مظفر الدين شاه و بسيارى از رجال دوره‌ى قاجاريه نيز نسبت داده‌اند . ( 4 ) - خاطرات سياسى امين الدوله ، ص 56 .