مملكت داشت ، افتاد و شايد قصد او اين بود كه به مرور كارى بسازد « 1 » » . در پايان اين مقال داستان ديگرى كه گوشه‌اى از روش حكومت درباريان و درجه‌ى تقرب و نفوذ امناى خلوت شاهى و رفتار آنان را با مردم نشان مىدهد ، از كتاب « خاطرات سياسى امين الدوله » در اينجا نقل مىكنيم و به اين مقام خاتمه مىدهيم : « يكى از عمله اصطبل پادشاهى به رتبه‌ى نيابت وفات يافت . بيچاره در سنين عمر خود و خدمت دو پادشاه به امساك و لئامت زيسته ، در مأموريت‌هاى مختلفه و از تفاوت عليق و دزدى كاه و جو مختصر مالى اندوخته بود ، در خانه‌ى كوچكى با اثاث اندك ، فرزندان خود را كفالت مىكرد . چون كسى را بر او وامى نبود و در حد خود نان و نامى داشت ، همسايگان او را به دارايى مىستودند . آغا فتح اللّه خواجه كه به خبث فطرت و شرارت ذاتى از نمامى و غمازى و فتنه‌انگيزى وسيله‌ى تقرب مىجست ، به شاه عرض كرد ( مقصود ناصر الدين شاه است ) كه اين نايب اصطبل دفينه و گنجينه داشت و در متروكات او صندوقچه‌ى پر از مسكوك طلا و جواهر گرانبهاست . شاه فرمود به صدراعظم بگو اگر مال زياد است ، حصه و نصيب ما را منظور و موضوع كنند » . « آغا فتح اللّه به صدر جليل گفت و بىآن‌كه تحقيقى شود و به ركاكت و شناعت چنين اقدام پرده بپوشد و كار را به دست اولاد نايب متوفى فيصل كند ، خود آغا فتح اللّه را كه در وقاحت و قباحت صورت و سيرت و زشتى منظر و مخبر آيتى است ، مأموريت داد با معدودى فراش سرخ‌پوش شاهى برود و آنچه به دست آورد ، از دست ندهد » . « نگفتن اولى كه در خانه‌ى محقر صاحب مرده ، جمع وراث منكود الخط و آشنايان و اقارب نايب مرحوم از ورد آغا فتح اللّه و فراش‌ها چه ديدند و با چه رسوايى و بدنمايى اين تفحص مجرى شد و دزد از خانه‌ى مفلس خجل آمد بيرون . اثاث البيت ، اسباب كهنه و اسقاط طويله بود و فرش ، نمد زين پاره و سرمايه‌ى متوفى و اعقاب او ، عفاف و قناعت . در خزانه‌ى مشهور نايب فقط هفتصد عدد امپريال طلاى روسى يافتند و با شوكتى چنان‌كه گويى مملكتى تازه به ايران افزوده‌اند ، آغا فتح اللّه فتح‌نامه خواند و اين پول بىمقدار را به عرض صدراعظم رسانيد » . « چون امين السلطان به بدنامى پادشاه اهتمام داشت و مىخواست در نظر خلق او را به پستى همت و خست معروف كند ، كفايت و امانت آغا فتح اللّه ، تحسين و وجه نالايق را به ضميمه‌ى نفرين عيال و اولاد نايب به پيشگاه همايون تقديم نمود » .

--> ( 1 ) - تاريخ بيدارى ايرانيان ، تأليف ناظم الاسلام كرمانى .