خصال مظفر الدين شاه و وضع دربار جامع‌ترين شرحى كه درباره‌ى خصال و خصائص اخلاقى مظفر الدين شاه و وضع دربار او به نظر نگارنده رسيد ، شرحى است كه مرحوم ناظم الاسلام كرمانى در كتاب تاريخ بيدارى ايرانيان آورده است و ما بدون تصرف در عبارات ، عينا از آن كتاب نقل مىكنيم : « . . . روس‌ها حسب العاده ديرينه رسوخ و نفوذ خود را از ايام وليعهدى سخت در قلب اين پادشاه جاى دادند . در ايام وليعهدى دعوى اصلاح‌خواهى و حريت‌پسندى مىفرمود ، اخبار ناصرى « 1 » هم در تبريز به تشويق شاهانه اشاعت يافت و قانون « 2 » كه ممنوع از دخول به ايران بود ، در لف پاكت به ايشان مىرسيد . دانشمندان به ملاحظه‌ى بىكفايتى ذاتى و عدم جودت طبيعى خصوصا بعد از طغيان شيخ عبيد اللّه و بروز آن درجه‌ى جبنيت اميد خوشبختى به سلطنت ايشان نداشتند » . « در آغاز جلوس سخنان دل‌خوش‌كن پوك كه دال بر توجهات ملوكانه به اصلاحات ملكى و نظام ادارات دولتى ، به‌ويژه نظامى بود ، مىفرمود . ازاين‌رو تا درجه ( اى ) توجه‌ى عامه را مبذول به خود نمود ؛ خصوصا در سال 1315 كه ميرزا على اصغر خان ( امين السلطان ) مطرود و ميرزا على خان امين الدوله به وزير اعظمى انتخاب شد ، اصلاح‌خواهان را تا اندازه‌اى اميدوار ساخت » . « اين پادشاه زايد الوصف ساده‌لوح ، سهل القبول ، متلون المزاج ، مسخره و مضحكه‌پسند ، بد خلوت و با شرم حضور بود . امور سلطنت با ميل عمله‌جات خلوت با وزرا خود غرض اداره مىشد . خلوتيان پادشاه گويا از پست‌فطرتان و پست‌نژادان و بىتربيت و بداخلاقان انتخاب شده بودند . ازاين‌رو وضع دربار ملاعبه بود . پادشاه شخصا با آن‌همه تعليم و تربيت داراى هيچ علم نبود و از اطلاعات سياسى و تاريخى و غيره كه لازمه‌ى جهاندارى است بىبهره بود و ازاين‌رو مآل‌بينى و عاقبت‌انديشى ، حتى براى خود اخلاف خويش هم به خاطرش خطور نمىكرد » . « چون اين پادشاه را شخصا قوه‌ى متصرفه در مهام امور جمهور نبود اگر وزيرى كاردان و كافى او را دچار مىشد و خلوت او را صاف و پاك مىكرد ، رشته‌ى امور به اين قسمت‌ها از هم نمىگسيخت . در عهد اين پادشاه در هيچ شعبه‌اى از شعبات دولتى و ملكى اصلاح نشده بلكه نسبت به ايام پدرش تمام خراب‌تر گرديد . حكومت علانيه حراج و القاب و نياشين و فرامين به

--> ( 1 ) - نام روزنامه‌اى كه در تبريز انتشار مىيافت . ( 2 ) - روزنامه‌ى قانون به‌وسيله‌ى ميرزا ملكم خان در پاريس منتشر مىشد .