على اصغر شميم
230
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
رويتر در برابر لغو امتيازى كه به دست آورده بود ، پاداش و غرامتى مطالبه نكرد و او مبلغ چهل هزار ليره را كه به عنوان سپرده به شاه ايران داده بود ، هنگام دريافت امتياز تأسيس بانك با سود آن از شاه دريافت نمود . ناصر الدين شاه براى جبران اقدام خود در مورد لغو امتياز رويتر ، امتياز تأسيس بانك شاهى ايران ( بانك شاهنشاهى ) را به رويتر داد ( 1307 قمرى مطابق با 1889 ميلادى ) . بانك جديد با سرمايهى يك ميليون ليره استرلينگ تشكيل شد و به زودى حق انحصارى نشر اسكناس « 1 » و تأسيس شعب در شهرستانها و خارج از كشور ايران را به دست آورد و كمى بعد ناصر الدين شاه امتياز استخراج كليهى معادن ايران ، غير از طلا و نقره و احجار كريمه را نيز به بانك مزبور اعطا كرد . كشتيرانى در كارون ناصر الدين شاه در سال 1306 قمرى ( 1888 ميلادى ) امتياز كشتىرانى در حوضه سفلاى رود كارون را به كمپانى برادران لينچ واگذاشت . در عهدنامهى تركمانچاى در مورد اتباع روسيه پيشبينى شده بود كه براى سكونت خود و تأسيس تجارتخانه و انبار كالا و امثال آنها حق دارند زمين و ساختمان بخرند و يا اجاره كنند و اين امتياز در كليهى معاهداتى كه پس از عقد معاهدهى تركمانچاى بين ايران و انگليس و ساير ممالك اروپايى بسته شد ، منظور گرديد . اما در مورد امتياز كشتىرانى كارون ، طبق فرمان و قرارداد مربوط به آن ، بناى هرگونه ساختمان و انبار ذغالسنگ و كالا و دكان و كاروانسرا و يا كارگاهها و كارخانجات در دو كرانهى رود كارون به وسيلهى كمپانى لينچ ممنوع شده بود . بنابر نوشتهى مورخين انگليسى ، اين امتياز براى كمپانى لينچ سود كافى دربر نداشت و نيز به عقيدهى اين دسته از نويسندگان ، شيوخ و سران عشاير بنى كعب ايران در راه اقدامات و
--> ( 1 ) - بانك شاهى ايران براى سودجويى بيشتر پولهاى كاغذى يعنى اسكناس ايران را يكنواخت چاپ نمىكرد . بدين معنى كه براى هريك از شهرستانهاى ايران مقدار معين اسكناس چاپ و عبارت فقط در شهر . . . ادا خواهد شد قيد مىكرد و تعويض اسكناسهاى شهرستانها با يكديگر مستلزم پرداخت نزول به بانك شاهى هر محل بود و فقط در تهران اسكناس كليهى شهرستانها بدون نزول از طرف بانك پذيرفته مىشد . بدينترتيب مثلا مسافر تبريزى كه مقدارى اسكناس رايج تبريز را همراه داشت وقتى به رضائيه مىرفت مجبور بود كه اسكناسهاى خود را پس از دادن مبلغى بابت نزول ( حداقل تومانى نيمشاهى ) در شعبهى بانك شاهى رضائيه تبديل كند . به همين جهت مردم سكههاى نقره را بر پول كاغذى ترجيح مىدادند و حملونقل پول نقره نيز مشكل بزرگى براى بازرگانان و ساير مردم بهوجود آورده بود .