على اصغر شميم

224

ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )

قمرى ( 1753 ميلادى ) كه دوره‌ى كشمكش بين مدعيان سلطنت در ايران بود ، از خان بندر ريگ اجازه‌ى تأسيس تجارتخانه گرفتند و چون به تدريج نفوذ تجارتى آنان در بندرعباس و بصره در برابر فعاليت انگليس‌ها كاهش يافت ، بندر ريگ را مركز عمده‌ى فعاليت بازرگانى خود قرار دادند تا آن‌كه در حدود سال 1180 هجرى قمرى مير مهنا خان بندر ريگ ، آنان را براى هميشه از آن بندر بيرون كرد و هلندىها از خليج‌فارس به كلى رانده شدند و ميدان بدون رقيب براى انگليس‌ها باقى ماند . در دوره‌ى كشمكش بين جانشينان كريم خان زند و سران ايل قاجار ، به‌ويژه در دوره‌ى نبردهاى طولانى لطفعلى خان زند با آغا محمد خان تحولاتى ، در خليج‌فارس روى داد كه ديپلماسى بريتانيا از آن به نفع خود استفاده كرد . در حدود سال 1198 هجرى اعراب عتبى از شبه‌جزيره‌ى عربستان به جزاير بحرين تاختند و پادگان ايران را از آن جزاير راندند و عمان نيز از تصرف ايران خارج شد و سيد سلطان امام مسقط در سال 1208 هجرى بر بنادر اطراف و جزيره‌ى قشم و ناحيه‌ى گوادر در مكران و بندر چاه‌بهار مسلط گرديد و دولت انگليس كه وجود شيوخ مستقل و حكومت‌هاى محلى كوچك را در خليج براى پيش بردن مقاصد خود مفيد مىدانست و هرگز نمىخواست كه حاكميت دولت مركزى ايران بر خليج پايدار بماند ، باب روابط اقتصادى و سياسى را با امام مسقط و شيوخ ديگر ساكن خليج گشود و در حقيقت حكومت امام را تحت الحمايه خود قرار داد و در دوره‌ى كوتاه زمامدارى آغا محمد خان كه آن هم صرف كشمكش با لطفعلى خان زند و مدعيان سلطنت در قفقازيه و خراسان و استخلاص قفقازيه از سلطه‌ى روسيه تزارى گرديد ، مجالى براى توجه به جزاير و بنادر ايران در خليج‌فارس باقى نماند و عمال بريتانيا از آن وضع و گرفتارىهاى فتحعلى شاه به جنگ با روسيه براى بسط نفوذ خود در خليج ، حداكثر استفاده را بردند . بندرعباس و امام مسقط در اوايل سلطنت فتحعلى شاه ، حكومت بندرعباس و جزيره‌ى هرمز از طرف دولت ايران به بن احمد امام مسقط واگذار و وى متعهد گرديد كه 60 ميليون ريال باج به دولت ايران بدهد . در آن اوقات انگليس‌ها با اجازه‌ى امام مسقط كه از آن پس زمامدار مطلق العنان هرمز و بندرعباس بود ، در بندرعباس تجارتخانه‌اى داير كردند و به عنوان حفظ مال و جان اتباع خود ، يك دسته 700 نفرى سپاه هندى نيز در بندر مزبور گرد آوردند و براى عمليات نظامى خود در جزيره‌ى قشم نيز ، زمينه‌ى مساعدى فراهم كردند . صعيد خان امام مسقط ، جانشين و پسر بن احمد در سال 1271 قمرى به تحريك انگليس‌ها