معاهده‌ى پاريس ( 1273 قمرى 1857 ميلادى ) خبر پيشرفت نيروى مهاجم انگليس در جنوب و يأس ناصر الدين شاه از مقاومت و پايدارى در برابر آنان ، سرانجام او را به قبول شرايط صلح و عقد معاهده‌اى كه كليه‌ى مواد آن فقط بنابر تمايل دولت انگليس و بر وفق مراد و مطابق با مقاصد سياسى و استعمارى آن دولت تنظيم شده بود ، مجبور ساخت و به سفير خود در پاريس دستور داد كه براى متاركه‌ى جنگ و عقد معاهده با سفير انگليس در پاريس مذاكره كند . اينك شرح عقد آن معاهده‌ى منحوس را كه دانشمند فقيد عباس اقبال آشتيانى ضمن حواشى و تعليقات بر ترجمه‌ى كتاب ( جنگ انگليس و ايران ) نوشته است عينا در اينجا نقل مىكنيم : « معاهده‌ى پاريس كه در تاريخ 4 مارس 1857 مسيحى مطابق هفتم شهر رجب 1273 هجرى قمرى ما بين فرخ خان امين الملك سفير كبير ايران و لرد كولى « 1 » سفير كبير انگليس مقيم پاريس انعقاد يافته به وساطت ناپلئون سوم امپراتور فرانسه و وزير خارجه‌ى آن دولت انجام پذيرفته است . در ابتدا دولت انگليس مايل بود كه در عقد مصالحه بين آن دولت و ايران و روسيه واسطه باشد ، اما فرانسويان چون ميل داشتند كه براى جلب دوستى ايران ، اين كار به وسيله‌ى ايشان انجام شود و از امين الملك هم در طى اقامت او در پاريس پذيرايى گرمى كرده بودند ، او را بر آن داشتند كه دولت فرانسه و شخص ناپلئون سوم را واسطه‌ى اصلاح بين ايران و انگليس قرار دهد . امين الملك و دولت ايران هم به قبول وساطت فرانسه كه دولتى بىطرف بود ، راضىتر بودند تا به وساطت روسيه ، به همين نظر بعد از مذاكراتى كه ما بين وزير امور خارجه‌ى فرانسه و لرد كولى سفير كبير انگليس در پاريس به عمل آمد و ملاقاتى كه ميان اين سفير و امين الملك صورت گرفت ، لرد كولى ، امين الملك را براى عقد مصالحه به لندن دعوت نمود ولى امين الملك از رفتن به آنجا استنكاف ورزيد و صلاح را در آن ديد كه اين كار در پاريس تحت‌نظر وزارت خارجه‌ى فرانسه به اتمام برسد . اين بود كه پس از چندين جلسه‌ى ملاقات و مذاكرات بالاخره در تاريخ 4 مارس 1857 مطابق 7 رجب 1273 قمرى معاهده‌اى كه به معاهده‌ى پاريس مشهور شده در پانزده فصل به امضاى نمايندگان طرفين رسيد و نسخ امضاء شده آن براى تصويب دولتين به لندن و تهران ارسال گرديد و در ماه مه 1857 ( رمضان 1273 ) در بغداد بين وكلاى دو

--> ( 1 ) - Lord . R . CH . Covley