دولت مبادله شد . به موجب فصول پنجم و ششم و هفتم اين معاهده‌ى شوم ، دولت ايران تعهد كرد كه هرات و تمام خاك افغانستان را از قشون خود خالى كند و از هر نوع ادعايى نسبت به سلطنت خود در هرات و تمامى خاك افغانستان بگذرد « 1 » و از رؤساى هرات و افغانستان هيچ‌گونه علامت اطاعت از قبيل سكه خطبه يا باج مطالبه ننمايد و من‌بعد از هرگونه مداخله در امور داخلى افغانستان احتراز كند و هرات و تمام افغانستان را مستقل شناخته ، هرگز درصدد اخلال استقلال اين ولايات برنيايد و در صورت بروز اختلاف ما بين ايران و هرات و ساير ولايات افغانستان ، اين دولت تعهد كند كه دولت انگليس را واسطه‌ى رفع نقار بين اثنين قرار دهد و اگر هم وقتى دولت ايران مجبور به سركوبى يكى از مهاجمين افغانى گرديد ، ملزم باشد كه پس از رفع غائله ، قشون خود را عقب بكشد و حق نداشته باشد كه شهر يا قطعه‌اى از خاك افغانستان را به‌طور دائم به ممالك خود ضميمه سازد . به موجب اين معاهده‌ى منحوس چنان‌كه مشاهده مىشود ، هرات به كلى از ايران مجزا گرديد و افغانستان هم به اسم استقلال از تحت تبعيت و حمايت پادشاهان ايران بيرون رفت . موقعى كه متن اين معاهده به تهران به دست ميرزا آقا خان صدراعظم رسيد و ديد كه انگليس‌ها بر خلاف سابق كه جدا عزل او را از صدارت مىخواستند ، ديگر از اين بابت گفتگويى نكرده‌اند ، خدا را شكر نمود كه اگر هرات و افغانستان از دست رفته ، باز صدارت او باقى است و انگليس‌ها در خصوص عزل او ديگر اصرارى ندارند . اما اين شادى بىجاى او خوشبختانه دوامى نكرد زيرا كه ناصر الدين شاه بر اثر اختلالى كه در عهد صدارت او ، آن‌هم بعد از صدارت مرحوم اميركبير در كليه‌ى امور پيش آمده بود ، او را در محرم سال 1275 هجرى قمرى از كار انداخت و خود زمام امور را به دست گرفت و ميرزا آقا خان از آن تاريخ ديگر روى خوشى نديد و در ناكامى و بدبختى مرد . * * * عهدنامه‌ى پاريس ضربت شديد ديگرى بود كه بر پيكر استقلال سياسى و اقتصادى ايران وارد آمد و به‌طور خلاصه مىتوان گفت كه بر اثر عقد آن معاهده كه از حيث حق‌كشى و عدم تناسب با شئون يك كشور مستقل آزاد كمتر از معاهده‌ى تركمانچاى نبود ، محدوديت ارضى ايران به كمال خود رسيد و انگلستان با زبردستى و مهارت كامل در چنان موقع باريكى كه

--> ( 1 ) - اين قسمت از تعهدات ايران و دنباله‌ى آن عينا همان موادى است كه در اولتيماتوم انگليس به ايران قيد شده بود و قدرى بالاتر از آن گفتگو شد .