على اصغر شميم
190
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
بر اثر حسن سلوك مأمورين دولت ايران در محمره ( خرمشهر فعلى ) با بازرگانان و تسهيلاتى كه براى صدور و ورود كالاهاى تجارتى فراهم مىساختند ، بازار دادوستد اين بندر بر بندر بصره كه در كنار شط العرب و متعلق به دولت عثمانى بود ، پيشى گرفت و درآمد پاشاى بغداد كه بصره را نيز در قلمرو حكومت خود داشت ، از بصره كاهش يافت و پاشاى بغداد كه در اين موقع عليرضا نام داشت ، در پى فرصت مىگشت تا ضربتى به بندر فعال ايران وارد سازد . اما روابط سياسى ايران با عثمانى ، پس از معاهده ارزنة الروم به وسيلهى تأسيس نمايندگى سياسى دائم در خاك يكديگر رو به بهبود گذاشته بود و سفير ايران در استانبول ، ميرزا جعفر خان مشير الملك ( كه بعدا به مشير الدوله ملقب گرديد ) ، در دربار عثمانى اعتبار و احترام كامل داشت و بهطورى كه از منابع داخلى تاريخ قاجاريه برمىآيد ، سفارتخانهى ايران در پايتخت عثمانى ملجاء و پناهگاه اقليت ارمنى ساكن خاك عثمانى و متظلمين و دادخواهان ديگر بوده است و در تهران نيز سفير عثمانى مورد نهايت اكرام و احترام شاه و درباريان بود . اما نكته قابل ذكر اين است كه پاشايان و حكمرانان عراق عرب و عربستان بر اثر انحطاط دستگاه ادارى و سياسى امپراتورى عثمانى و ضعف دستگاه سلطنتى آن كشور ، خودمختار و نيمهمستقل بودند و هركارى را كه به مصلحت خود مىدانستند ، بدون اجازه از سلطان و خودسرانه ، انجام مىدادند . سفارت مشير الدوله هنگامى كه محمد شاه در اوايل سال 1254 هجرى به شرحى كه در فصول قبل گفته شد ، هرات را در محاصرهى سپاه خود گرفته بود ، پاشاى بغداد موقع را مغتنم شمرد و به محمره « خرمشهر كنونى » هجوم برد . حاكم و پادگان محلى و جمعى از اعراب بنى كعب تبعهى ايران مردانه دفاع كردند ، ولى در برابر سپاه زمينى و دريايى پاشا شكست خوردند و تلفات بسيار دادند . سپاه عثمانى ، چنانكه شيوهى ناپسند آنان بود ، شهر را غارت كردند و جمعى از مردان را به قتل رساندند و عدهاى از زنان و دختران ساكن محمره و بنى كعب را به اسارت بردند . محمد شاه ، پس از شنيدن خبر تجاوز نيروى عثمانى به خاك ايران ، در اوايل شعبان 1254 هجرى « 1 » ميرزا جعفر خان مشير الدوله ( مشير الملك سابق ) سفير سابق ايران در دربار عثمانى « 2 » را به همراهى حسين خان آجودانباشى كه مأمور دربارهاى انگلستان و فرانسه و
--> ( 1 ) - محمد شاه از محاصره هرات دست كشيده و در جمادى الثانى سال 1245 هجرى به تهران بازگشته بود . ( 2 ) - بعضى از منابع داخلى نوشتهاند كه مشير الدوله در اين موقع در استانبول بوده و محمد شاه به او دستور داده است تا مأموريت خود را انجام دهد .