على اصغر شميم

181

ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )

خود او ، در كتاب‌ها ثبت و ضبط شود و اگر از جنبه‌هاى تملق و چاپلوسى و مداهنه و مزاح‌گويى نويسندگان مزبور و امثال آن بگذريم ، روىهم‌رفته از لحاظ ثبت وقايع تاريخى اين دوره ، خدمت شايسته‌ى تقديرى انجام داده‌اند . دار الفنون بزرگ‌ترين مركز علمى كشور كه به همت اميركبير داير و چند روز پس از قتل او به وسيله‌ى ناصر الدين شاه افتتاح شد ، در حقيقت تنها مؤسسه‌اى بود كه شاه ايران براى نمايش تجددطلبى و ترقىخواهى خود به رخ سفرا و نمايندگان خارجى مىكشيد . شاه گاهى با اطلاع قبلى و گاهى بدون اطلاع قبلى از دار الفنون بازديد مىكرد و محصلين را مورد سؤال قرار مىداد و اگر پاسخ‌هاى موافق طبع مىشنيد ، به محصلين و معلمين پاداش و انعام مىبخشيد . مورخين اين دوره نوشته‌اند كه چون محصلين رشته‌ى مهندسى دار الفنون به رهبرى استاد خود ، نقشه‌ى شهر تهران را براى اولين بار ترسيم كردند و به نظر شاه رساندند ، مبلغ سه هزار تومان از شاه جايزه گرفتند . ارتش اميركبير همان‌طور كه بانى فرهنگ نوين و موجد و مؤسس صنايع جديد و بنيانگذار اصلاحات سياسى و ادارى است در تنظيم و تقويت ارتش ايران نيز سهمى به‌سزا دارد . امير به خوبى درك كرده بود كه عليرغم بدبينى و سوءظنى كه به بيگانگان داشت ، بدون كمك و دستيارى مستشاران خارجى و متخصصين فن ، نظام اصلاح ارتش امكان‌پذير نخواهد بود « 1 » . اما او با تجربيات تلخى كه از جنگ‌هاى ايران و روسيه داشت و با اطلاع از دسايس و مقاصد استعمارى انگليس نمىخواست كه مستشاران نظامى را از اتباع آن دو دولت برگزيند و به همين نظر عليرغم فشار سياسى دو دولت روسيه و انگليس و گله و شكايت عمال دولت اخير ، نخستين هيئت معلمين و مستشاران نظامى را از كشور اتريش كه در آن موقع چشم طمع به خاك ايران نداشت و يك دولت استعمارى نبود ، انتخاب كرد . انگليسىها براى جلوگيرى از اقدام اميركبير نهايت كوشش را به كار بردند ولى چون امير مردى نفوذناپذير بود ، در انتظار فرصت مناسب نشستند . قتل اميركبير راه را براى اجراى مقاصد بيگانگان به‌ويژه روسيه و انگلستان ، باز كرد و در نتيجه به اشاره و اصرار مقامات انگليسى ، عده‌اى ايتاليايى به شرح زير :

--> ( 1 ) - خواننده‌ى ارجمند خوب مىداند كه بعد از تاريخ زمامدارى اميركبير تا پايان دوران پهلوى ما به وجود مستشاران نظامى بيگانه نيازمند بوديم .