غالبا به خدمت دولتى و فرهنگى مشغول هستند « 1 » . افكار سياسى سيد جمال الدين از لحاظ شدت تأثير بىنظير بود . بسيارى از مردم بيداردل و شيفته‌ى آزادى كه به كنه افكار و نظريات سيد پى برده بودند ، در غالب سفرها همراه او حركت مىكردند و از مصاحبت و مكالمه با او محظوظ مىشدند . افكار سيد راجع به آزادى و مساوات و طرح اساسى حكومت مشروطه اندكى بعد از فوت او به وسيله‌ى مريدان و شاگردانش بروز كرد . شيخ احمد روحى ، ميرزا آقا خان كرمانى و ميرزا حسن خان خبير الملك از جمله كسانى بودند كه در نشر افكار و نظريات سيد كوشش كردند و در اين راه رنج بسيار بردند و شكنجه و زجر بىشمار ديدند و تا آخرين نفس در پيشرفت مقاصد خود درباره‌ى برقرار كردن اصول مشروطيت كه در مكتب سيد فراگرفته بودند ، كوشيدند و سرانجام در اين راه جان سپردند . سيد جمال الدين را از لحاظ وسعت فكر و همت بلندى كه داشت مانند غالب مردان بزرگ عالم نمىتوان به يك كشور و يا يك ملت اختصاص داد . منظور حقيقى سيد برقرار كردن وحدت تام و تمام بين كليه‌ى ملل و ممالك اسلامى و ايجاد سدى در برابر مطامع و اغراض استعمارى انگلستان « 2 » و ساير دولت استعمارطلب جهان بود و در راه بيدارى همه ملل اسلامى مانند ايران ، مصر ، عثمانى ، افغانستان و هند به يك نسبت كوشيد و به همين جهت و به مناسبت تحولاتى كه در دوران زندگى وى پيش آمد ، تا مدتى نام و نشان و روابط نسبى او بر بسيارى از مردم ممالك اسلامى ، غير از ايران كه او را به خوبى مىشناختند ، مجهول مانده بود و به هر كشور اسلامى مىرفت ، او را از خود و وابسته به خود مىدانستند . زيرا سيد علاوه بر آنكه مقاصد و آمال هر ملت مسلمان را چنان‌كه مىخواست طى كوشش‌ها و تبليغات خود منعكس مىساخت ، در هر كشور به لباس بومى و ملى مردم آن كشور درمىآمد و به همين جهت از سيد عكس‌هاى گوناگون در لباس‌هاى مختلف مصرى و افغانى و عرب و ايرانى و ترك باقى مانده است . پاره‌اى از نويسندگان شهرت سيد را به « افغانى » كه گويا تخلص شعرى وى بوده و يا به

--> ( 1 ) - از جمله خواهرزاده‌هاى سيد ، آقاى صفات اللّه جمالى است . از خدمتگزاران قديم و صديق فرهنگ اسدآباد كه شرح حال و قسمتى از آثار سيد را جمع‌آورى و به چاپ رسانيده است و قسمتى از مندرجات اين شرح از آن كتاب نقل و يا اقتباس شده است . ( 2 ) - هنگامى كه سيد در جامع الازهر مصر سخن مىگفت شنوندگان چنان تحت تأثير كلام او قرار گرفتند كه به تناسب گفته‌هاى سيد گاه به صداى بلند مىخنديدند و گاهى مىگريستند . كارگزار بريتانيا در قاهره به دولت متبوع خود نوشت كه اگر اين مرد چند صباحى بيش در مصر بماند بريتانيا بايد از مستعمرات خود در آسيا و آفريقا چشم بپوشد .