شيخ مرتضى چون از حدت ذهن و كثرت هوش سيد مطلع شد ، او را به همراهى يك نفر از طلاب به هندوستان فرستاد . سيد در آنجا علاوه بر مطالعه‌ى احوال اجتماعى و سياسى هند ، به زبان انگليسى نيز آشنا شد و در سال 1270 ( سال ششم سلطنت ناصر الدين شاه ) از هندوستان به مكه و از آنجا به اسدآباد مسقط الرأس خود رفت و بعد از چند شب توقف به تهران بازگشت و 6 ماه در تهران ساكن بود . در آن مدت به نشر افكار و عقايد خود پرداخت تا وقتى كه وجود او موجب بيم و وحشت ناصر الدين شاه شد . ناچار از تهران به افغانستان نزد دوست محمد خان رفت و باز عازم هندوستان شد . در آنجا نيز روابط او را با مردم حتى المقدور محدود كردند . ناچار به مصر رفت و پس از 40 روز توقف به اسلامبول شتافت . فواد پاشا از رجال سياسى و مبرز عثمانى او را به گرمى تمام پذيرفت ولى كمى بعد به واسطه‌ى مخالفت شيخ الاسلام ترك از اسلامبول خارج شد و در سال 1287 هجرى به مصر رفت و مدت دو سال متوالى در مصر باقى ماند . سيد جمال الدين همت بلند و قريحه‌ى سرشار و حافظه‌ى قوى و نفوذ كلام فوق العاده داشت . در مصر انجمن « حزب الوطنى » را با 300 تن عضو تأسيس نمود و در جامع الازهر مشغول تدريس و بحث فلسفه‌ى ابن سينا گرديد . در همان ضمن خطابه‌هايى ايراد مىكرد كه اساس آن ايجاد وحدت اسلامى و برهم زدن تشكيلات جاسوسى و حقه‌بازى انگلستان و جلوگيرى از استعمار آن دولت و هدف آن تأمين آزادى و استقلال حقيقى ملل اسلامى بود . چون عقايد سيد جمال الدين همه‌جا انتشار يافت ، عمال انگليس از نفوذ كلام او ترسيدند و وسايل خروج او را از مصر فراهم ساختند . سيد بار ديگر به هندوستان رفت و از آنجا عازم اروپا شد و در سال 1300 هجرى ( مطابق با 1882 ميلادى ) به انگلستان رفت . انگليس‌ها نخست درصدد برآمدند كه از وجود سيد براى ايجاد اتحادى بين ممالك اسلامى استفاده كنند ليكن بعدا نظريات سياسى انگليس تغيير كرد و سيد به پاريس رفت و سه سال در آن شهر به نوشتن روزنامه‌ى « عروة الوثقى » كه سردبيرى آن را شيخ محمد عبده عالم معروف مصرى و شاگرد سيد به عهده داشت ، اشتغال ورزيد . در همان اوقات با عالم و مورخ مشهور فرانسوى ارنست رنان « 1 » درباره‌ى تطبيق اسلام با تمدن مغرب‌زمين مباحثات طولانى داشت و به وسيله‌ى روزنامه‌ى خود كه به تمامى ممالك اسلامى مىفرستاد و متضمن آراء و عقايد سياسى و

--> ( 1 ) - Ernest Renan ( 1823 - 1892 ميلادى ) در مسائل مربوط به اديان و السنه تحقيقات و مطالعات فراوان دارد و آثارى درباره‌ى آينده‌ى علوم و مبادى مسيحيت و تاريخ بنى اسرائيل و امثال آن تأليف كرده و عضو آكادمى فرانسه بوده است .