احمد على سپهر ( مورخ الدوله )

90

ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )

ولى گفت دولت عثمانى نميتواند نهان دارد كه حضور قشون روس در آذربايجان قطع نظر از اينكه حدود ما را تهديد مىكند خود ناقض اين بيطرفى است و مادام كه قشون اجنبى در خاك ايران اقامت دارد واضح است كه نميتوان برعايت كامل اين بيطرفى از طرف روسها مطمئن بود بنابراين نبايد دولت ايران منتظر باشد پرنس محمد على خان علاء السلطنه تا وقتى كه اوضاع حاضر در آذربايجان حكم فرماست دولت عثمانى هم تعهدى برعايت بيطرفى ايران نموده و حقيقة تعهد خود را بموقع اجراء گذارد . در دنبال اين مباحثات وزير امور خارجه روز يازدهم ذى القعده در باغ ييلاقى دزاشوب دعوتى از كروستوتس وزير مختار روس و والتر تونلى وزيرمختار انگليس نمود و با حضور مستوفى الممالك رئيس الوزراء مذاكرات مفصل به عمل آمد مستوفى الممالك اوضاع فعلى آذربايجان را تشريح و وضع اكراد و هيجانيكه در آنها بوسيله مأمورين عثمانى توليد شده با مشكلاتى كه ممكنست بعدها بروز نمايد درست بيان و جلوگيرى از هرگونه حوادث ناگوارى را لازم دانسته تقاضا كرد كه براى حصول اطمينان عثمانىها لازم است دولت روس به مواعيد مكرر خود وفا نموده و فعلا كه اوضاع آذربايجان موجب نگرانى نيست قشون خود را از نقاط شمالى ايران ببرند و دولت ايران هم فورا وليعهد را بطوريكه سابق مذاكره شده بود به تبريز اعزام و استعداد كافى در آن حدود تشكيل خواهد داد تا از هيجان اكراد كه هنوز كسب اهميت ننموده است جلوگيرى شده دولتين روس و عثمانى هردو از حملهء كه ممكنست از حدود خاك ايران به خاك يكديگر شود مطمئن باشند و نيز خاطرنشان نمود كه دولت ايران از ابتداى جنگ حاليه اروپا مصمم باعلان بيطرفى بوده و عملا هم بيطرفى را رعايت نموده است ولى حالا كه حوادث تازه را پيش‌بينى مىكند و ممكنست در حدود خاك اين دولت منازعاتى واقع شود مصمم است رسما اين بيطرفى اعلام گردد اما واضح است ما دامى كه قشون يكى از دول متخاصمه در خاك اين مملكت اقامت دارد اعلان اين بيطرفى خالى از اشكال نيست دولت ايران ميداند كه اين بيطرفى در صلاح و صرفه روس و عثمانى است اينست كه از دولت روس تقاضا مينمايد اجراى اين نيت را تسهيل و بواسطه بردن قشون خودشان از آذربايجان رفع بهانه عثمانيها را نموده و محلى براى تجاوزات آنها باقى نگذارند . وزراء مختار روس و انگليس نظر دولت ايران را تصديق ولى اظهار داشتند بچه ترتيب ميتوان از دولت عثمانى مطمئن شد كه بعد از رفتن قشون روس از آذربايجان عساكر عثمانى جاى آنها را نگيرد و چه قسم تأمينى ميدهند . رئيس الوزراء در جواب اظهار داشت معلوم است دولت ايران هيچوقت راضى نخواهد بود كه قشون