احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
467
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
تصرف نمودند امروز معلوم شد كه اقدام برحسب دستور العمل حكومت حاضره بوده است و حكمى هم صادر شده كه عمليات بانكى من بعد از مختصات و مونوپول بانك دولتى است و تمام بانكهاى خصوصى منبعد منضم ببانك دولتى مىشود خرج و دخل آنها را بانك دولتى قبول مىكند و منافع مشتريهاى كوچك بانكها كاملا تامين مىشود علاوه بر حكم فوق الذكر حكم ديگرى مبنى بتوقيف سكه و شمش و تفتيش صندوقهاى آهنى مردم كه در بانكها اجاره ميكنند نيز صادر شده معلوم است اين اقدام حكومت اثرات خيلى بدى بخشيده و مردم در اضطراب و هيجان هستند انتها اداره مركزى بانك استقراض و شعبه آن را در پطروگراد به كلى بستهاند معلوم نيست چه وقت باز شود . » طهران وزارت خارجه تلگراف رمز ربيع الاول 1336 دسامبر 1917 « شرايط متاركه جنگ و وضع سفارت روس و تعيين نماينده را در ضمن تلگرافهاى 233 / 234 / 235 / 246 / 247 نمودهاند معروض داشته و منتظر دستور العمل و جواب آن تلگرافات مىباشد مستدعى است قدغن فرمايند بعرايض تلگرافى فدوى مراجعه و امر صادر فرمايند در هرحال عجالة بطور مستقيم و غيررسمى مشغول تهيه زمينه براى مذاكرات است و اميدوار است موفق بانجام اوامر اولياى دولت بوده نتيجه را در ثانى بعرض مىرساند در خاتمه معروض ميدارد كه دقيقهء از طرف سفارت غفلت نشده و همه روزه راپورتهاى تلگرافى و كتبى عرض مىشود اگر تلگرافخانه مخابره نكرده و راهها مسدود است فدوى نميتواند مسئوليت آن را به عهده بگيرد على الخصوص كرارا اين سفارت لزوم تعيين چاپار مخصوص را عرض و استدعا كرده است . » طهران وزارت خارجه تلگراف رمز ربيع الاول 1336 دسامبر 1917 « از وضع گزارشات اينجا در ضمن راپورتهاى تلگرافى معروض داشته با ترتيبات حاليه و خطرات جانى كه هر دقيقه براى هريك از اعضاء اين سفارت است چون موقع باريك همگى براى خدمت به وطن از جان گذشته و از هيچ قسم فداكارى خوددارى نداريم استدعا داريم اولا طورى بفرمايند كه قوت لا يموت را بتوانيم تهيه كنيم اكنون ماه پنجم است حقوق اعضاء اين سفارت عقب افتاده فدوى هم متجاوز از پنج ماه است كه سفارت را اداره مىكند فقط براى يك ماه حقوق پيشنهادى رسيده تابحال هرچه به امين ماليه نوشته بىثمر مانده حالا اگر هم بخواهد وجهى بفرستد تمام بانكها بسته و غيرممكن است فورا چهارهزار و نهصد و هشتاد و سه تومان و سه قران مقررى عقبافتاده سفارت و اعضاء را تا اول جدى بسفارت لندن حواله فرمايند كه از آنجا رسيد آن را به اين سفارت تلگراف كنند و ترتيب و حمل آن را اينجا فدوى درست مىكند منتظر جواب فورى اين تلگراف است و الا مجبور كردن اعضاء با اين فلاكت در ماندن اينجا بىحقوق از عهده فدوى خارج است . » طهران وزارت خارجه تلگراف رمز مورخه ربيع الاول 1336 دسامبر 1917 « امروز مراسله ذيل از كميسرياى ملى امور خارجه به اين سفارت رسيده به وزيرمختار ايران از طرف كميسر ملتى براى كارهاى خارجه اطلاع ميدهيم كه موافق قرارداديكه روسيه با آلمان و اطريش و عثمانى و بلغار در برست 15 / 3 دسامبر 1917 بسته بموجب مادهء 13 قرارداد دول متعاهده بلافاصله پس از امضاى اين قرارداد متاركه شروع بمذاكرات صلح خواهند نمود و حاضر بودن اخراج قشون از ايران اظهار ميدارند براى حل جزئيات مسئله اخراج قشون و همچنين براى تأمين اصول فوق الذكر رياست فرماندهى عالى قشون روس و عثمانى فورا داخل مذاكرات با دولت ايران ميشوند فلهذا شوراى كميسرهاى ملتى رضايت خود را در افتتاح فورى مذاكرات با ايران در باب اخراج قشون خود از خاك ايران بيان ميدارند مشروط بر اينكه دولت عثمانى مادهء فوق را منظور بدارد و از دولت ايران انتظار اقدامات را در اين راه دارند جوابى كه فدوى به اين مراسله دادم از اينقرار است : بموجب مراسله ذيل مورخهء امروز كميسرهاى ملى امور خارجه تكليف خود ميدانم مسبوق سازم دولت عليه از آن جائى كه در موقع خود از مضمون مادهء دوازدهم قرارداد متاركه كه در تاريخ دوم دسامبر 1917 در برست بسته و مضمون آن در فوق ذكر شده اطلاع بهمرسانيده مرا مأمور كرده داخل مذاكرات با مأمورين روس كه داراى اختيارات لازمه براى دخول در اين مذاكرات باشند براى اخراج قشون روس از حدود ايران بشوم و موافق تلگرافيكه از طهران به اين سفارت رسيده در همين موقع دستور العملهائى به همين مضمون به سفير كبير ايران در اسلامبول براى دخول در مذاكرات در باب تخليه خاك ايران از قشون عثمانى با بابعالى داده شده است در ضمن اينكه مراتب فوق را باستحضار مىرساند امضاءكننده ذيل خواهشمند است كه او را در اقل مدت از روز و ساعتى كه مذاكرات راجع به تخليه ايران از قشون روس ممكن است شروع بشود مسبوق سازند سواد مراسله مصحوب چاپار پست تقديم عجالة مشغول تهيه زمينه براى مذاكرات در باب تحصيل مراسلهء رسمى در الغاء قرارداد يكهزار و نهصد و هفت و موقوفى قزاقخانه و بعضى تحديدات در عمليات بانك استقراضى مىباشد چون شوراى كميسرها اصرارى در شناسائى رسمى ندارند لهذا مسئله و اساس روابط سهلتر شده و اميدوار است