احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
468
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
بوسايلى مقاصد موافق دلخواه اولياى امور حاصل شود فردا تروتسكى را ملاقات خواهد كرد نتيجه مذاكرات با تلگراف عرض مىشود و از راه مطبوعات همه قسم انتشارات مىشود . » طهران وزارت خارجه تلگراف رمز مورخهء ربيع الاول 1336 دسامبر 1917 « تروتسكى در مطبوعات بياننامهء راجع بقطع ده روزه مذاكرات صلح مندرج و اشعار داشته حالا كه دول چهارگانه حاضر بودن خود را در تخليه بلژيك و صربى و غيره در صورت صلح عمومى اظهار كردهاند ديگر دول متفق نمىتوانند بگويند جنگ براى استخلاص دول مزبور مينمايند و بايد بطور آشكار و واضح پروگرام صلح خود را اعلان نمايند اگر آنها هم مثل ماها استقلال مللى را كه در تحت تسلط دول چهارگانه است تقاضا ميكنند آيا از طرف خودشان حاضرند حقوق استقلال بايرلاند و مصر و هندوستان و ماداگاسكار و هند و چين بدهند چنان كه روسيه انقلابى به فنلاند و اوكرانى و روسيه سفيد و غيره استقلال داد در خاتمه اضافه مىكند در هرحال اگر در ظرف اين ده روزه دول متفقه ميل خود را در شركت بمذاكرات صلح اظهار و شرايط صلح خود را اعلام كردند در يكى از ممالك بيطرف مذاكرات صلح عمومى شروع خواهد شد و الا در غير از اين ترتيب روسيه داخل مذاكرات براى صلح جداگانه خواهد شد . » طهران وزارت خارجه تلگراف رمز مورخهء ربيع الاول 1336 دسامبر 1917 « در ضمن شرايط صلحيكه آلمانها بروسها پيشنهاد كردهاند چنان كه در تلگراف آشكار 987 معروض شد مسئله تخليه قشون از نقاطى كه در تصرف آلمانهاست مشروط بر اينكه روسيه از حالا قبول نمايد كه ملل مزبور رأى جدا شدن از روسيه را دادهاند ولى روسها اين پيشنهاد را قبول نكردهاند و تكليف كردهاند كه قشون آلمان خاك روسيه را تخليه نمايد و در عوض روسها متعهد ميشوند اراضى كه در اطريش و عثمانى و ايران در دست آنهاست تخليه نمايند فدوى فورا بوسايل و وسايط مشغول اقدامات شده كه اسم ايران از اين شرط خارج شود مسلم است داخل كردن ايران در اين شرط فقط بواسطه بىاطلاعى و بىبصيرتى حكومت حاضره روسيه در امور خارجه و كليه عدم اطلاع در امور مملكتدارى و غيره است زيرا كه ايران بىطرف را چگونه مىتوانند جزو دول مخاصم محسوب دارند چگونگى را در ثانى معروض ميدارد . » طهران وزارتخارجه تلگراف رمز مورخهء ربيع الاول 1336 دسامبر 1917 « عطف 253 پس از آنكه موفق به تحصيل مراسله كه در 255 عرض شده است گرديد ديروز تروتسكى را ملاقات و نتيجه مذاكرات اين شد امروز در روزنامه شوراى كارگران و سربازان كه روزنامه رسمى حكومت حاليه است و غالب مكاتبات بسفارتخانها بوسيلهء آنروزنامه مىشود در جواب مراسلهء فدوى و تقاضاهائيكه شفاها كرده است شرح ذيل را كه كشفا هم بفرانسه تلگراف شده است بامضاى تروتسكى نوشتهاند : در اين خصوص من تصور ميكنم لازم است اولا تهيه يك ترتيب كلى براى اخراج قشون روس از ايران در اقل مدت و تكليف كردن به عثمانى بتوسط دولت ايران و مستقيما بتوسط دلگاسيون عثمانى در برست در موافق كردن ترتيب تخليه قشون عثمانى با ترتيب تخليه قشون روس ثانيا فورا شروع كردن باخراج آن دستجات قشونى كه در نقاطى هستند كه از نقطهنظر جنگى اهميتى ندارند و فقط وسيله براى تصرف خاك ايران بودند ثالثا احضار كردن از ايران هيئت نظامى خودمان را كه در آنجا به سمت مشاقى قزاقخانه هستند رابعا تعيين فورى كميسرها نزد مأمورين روس براى توضيح دادن بقشون مقيم ايران پليتيك عمومى در روسيه و معنى پليتيك جديد بين المللى كه اساس آن احترام به حقوق ملل ديگر است اعم از قوت و يا ضعف آنها و ضمنا وظيفه اين كميسرها در نمودن تدابير و اقدامات براى اينكه ساكنين ايران مورد تعديات و ظلم از طرف قسمت قشونى كه جاهل هستند نشوند خامسا اقدامات فورى براى اينكه در تهيه آذوقه به جهت قشونى كه عجالة در خاك ايران ميمانند طورى شود كه حتى المقدور باهالى ايران كمتر صدمه برسد خواهشمندم هرچه زودتر اطلاع بدهيد چه اقدام عملى را شما براى انجام مراتب فوق ممكن ميدانند در اين كار بايد فوق العاده عجله شود تا به آن ظلمهائى كه حكومتهاى امپراطورى و بورژوازى روسيه بملت ايران ميكردند قطعا خاتمه داده شود . عجالة چنان كه ملاحظه ميفرمايند يك قسمت از مقاصد مهم دولت عليه در شرف انجام است اگرچه آنچه كه بعقل قاصر فدوى ميرسد جواب لازم را خواهد داد ولى مستدعى است فورا در باب پنج مطالب فوق نظريات و ملاحظات اولياى دولت عليه را تلگراف فرمايند . به عقيده فدوى در مادهء اول بايد از دولت عثمانى هم تعهدات لازمه تحصيل شود كه معطلى فقط در حاليه همين مسئله است و فدوى را بفوريت از اقدامات اسلامبول مستحضر فرمايند و الا فدوى هيچگونه مسئوليت در عدم تخليه ايران از قشون روس نخواهد داشت در مادهء دوم چنان كه ملاحظه ميفرمايند موفق شدم قسمتى از قشون بدون هيچ شرطى فورا از ايران مراجعت نمايند و باركان حرب در اين باب دستور العمل و احكام لازم صادر شده در مادهء سوم صاحبمنصبان روس كه در قزاقخانه هستند به كلى احضار شدهاند و باركان حرب حكم اجراى اين امر صادر شده به عقيدهء فدوى دولت عليه بدون معطلى فورا ميتواند عذر صاحبمنصبان مزبور را خواسته و تقاضا نمايد كارها را فورا برئيس ايرانى تحويل بدهند معلوم است مانعى در موقوفى قطعى قزاقخانه ديگر نيست