احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
415
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
اول - مسئله امتياز خوشتاريا است ، آنچه كه ما اطلاع داريم اين امتياز بامضاى آقاى وثوق الدوله رسيده است ولى از مندرجات امتياز و شرائط آن ما را اطلاعى نيست روزنامههاى وقت هم در اين باب چيزى ننوشته و گذشتن اين امتياز بطور سرى و فورى بوده و كسى را خبرى نشده است حال كه فاش و علنى گرديده باز نميتوان بطور يقين گفت كه شرايط اين امتياز چه بوده و آنچه متأسفانه به تحقيق پيوسته گويا معادن نفت شمال و امتياز معادن قراجهداق در اين امتيازنامه به خوشتاريا داده شده است . اگر چنين باشد اين خود يك يادگار بدى است كه از كابينه وثوق الدوله براى ما ميماند . 2 - تصديق و اجازهء ژاندارمرى جنوب است ، اين مسئله منطقه نفوذ موهومى را كه در سال 1907 بين دولتين روس و انگليس روى كاغذ آمده بود تأييد و يك حق تصورى را مستقيما تصديق مينمايد . خوشبختى ما در اينجا است كه رژيم قديم روس عوض شده و ما را از يك بلاى استقلالسوزى خلاصى داد و گرنه مسئله ژاندارمرى جنوب با يك عمليات جدىترى در منطقه شمال نيز بموقع اجراء گذاشته ميشد چنان كه اثرات آن قبل از اين واقعات ظاهر و علنى شده بود . 3 - تعيين حكام و مأمورين ولايات ؛ اين خود يك معماى لاينحلى براى كابينه آتيه خواهد بود كه در حل آن بلاشك دچار مشكلات شده خود را در محظور خواهد ديد . حال كابينه بعد چه اقداماتى براى تصفيه اين قضيه كه موافقت با پيشآمدهاى امروزى داشته باشد اتخاذ خواهد كرد معلوم نيست . 4 - مسئله اجارهء تحديد ترياك است كه كابينه وثوق الدوله به تجارتخانهء طومانيانس داده است ؛ در اين مطلب نيز بسيارى ناراضى و عدم صلاحيت آن را تابحال بطور ملايمت اظهار كردهاند . كابينه وثوق الدوله ميرود و اين چهار قضيه از كابينه ايشان براى ما يادگار ميماند كه در تاريخ عمر دهماهه اين كابينه فراموش نشدنى است . كابينهء آقاى علاء السلطنه در شرف تشكيل است بايد فداكارى اين شخص محترم مسن را در چنين روزى كه پيش قدم و با اين مشكلات حاضره مقام رياست وزراء را قبول فرمودهاند منتظر بود . البته چنان كه سابقا گفتيم حالت حاضره ايشان اقتضا ندارد كه تحمل مشقات و اداره كردن يك چنين مقام عالى را به تنهائى بنمايند ولى اميدوارى عمدهء ما براى اعضاء صالح و فعال كابينه ايشان است كه اسامى آنها را از قبيل آقاى مستوفى الممالك و مشير الدوله و ديگران ميشنويم . در چنين روزى كه در تاريخ مشروطيت ايران بىنظير است فداكارى و اصلاح ايران و جبران خسارات كابينه سابق به عهده اشخاصى است كه در دوره زمامدارى و وزارت خودشان امتحان خوبى داده و خوشبختانه در اين كابينه عضويت پيدا ميكنند . »