احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
371
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
شنبه 12 شوال 1334 - 21 اسدلوىنيل - 12 اوت 1916 امروز چهار بعد از ظهر مسيو فن اتر وزيرمختار روس بدعوت همايونى در قصر صاحبقرانيه شرفياب شد . شاه در ضمن مذاكره نظر او را راجع به تغيير سپهسالار اعظم و نصب وثوق الدوله برياست وزراء استعلام نمود او جواب داده بود با تصميم اعليحضرت ابدا مخالفتى به عمل نخواهد آمد . ساعت پنج بعد از ظهر وثوق الدوله به صاحبقرانيه احضار و رياست دولت به او تكليف شد اجازه خواسته بود كه اطراف مطلب را سنجيده فردا هر موقع احضار بفرمايند براى عرض جواب شرفياب شود . جلسه كابينه سپهسالار تا ظهر در صاحبقرانيه منعقد بود بعضى از وزراء اظهار نموده بودند علاج منحصر باستعفاى دولت است ، رئيس الوزراء متغير شده گفته بود براى چه استعفا كنم . فقط موقع غروب هنگاميكه سپهسالار اعظم به بازديد وزيرمختار روس رفت بطور قطع از رياست وزرائى وثوق الدوله مستحضر شد ، و دانست كه تكيه بر عهد ديپلوماتهاى بيگانه و بر باد صبا نتوان كرد ! خلاصه امروز آخرين مدت عمر كابينه محمد ولى خان تنكابنى سپهسالار اعظم پس از شش ماه و 21 روز پايان پذيرفت و سپهسالار با آنكه به شهامت و فتوت و وطنخواهى موصوف بود در نتيجه يك خبط سياسى براى هميشه از ميدان سياست بر كنار رفت . يكشنبه 13 شوال 1334 - 22 اسدلوىئيل - 13 اوت 1916 امروز حوالى غروب شاه وثوق الدوله را به صاحبقرانيه احضار كرد و دستخط رياست وزرائى را به وى اعطاء نمود و تا سه ساعت از شب گذشته مشغول مذاكره و مشاوره با او بود . بطورىكه مذكور خواهد افتاد نظر به مشكلات سياسى و بىتكليفى ناشى از تحولات نظامى متخاصمين وثوق الدوله تا شانزده روز قادر به تشكيل كابينه نشده و در آن مدت بدون وزير حكومت كرد ، حتى در فاصله يك مرتبه هم علاء السلطنه به رياست دولت منصوب گرديد و چون او نيز نتوانست وزرائى را به عضويت برگزيند مجددا وثوق الدوله زمام حكومت را در دست گرفت . يكشنبه 13 شوال 1334 - سيزدهم اوت 1916 - دو اعلانى كه بتاريخ امروز از طرف رئيس نظميه همدان در آن شهر انتشار يافته و مبين تغيير رفتار و گفتار مأمورين دولت مىباشد ذيلا درج ميگردد : 1 - بعموم اهالى شهر و دهات اعلان مىشود كليه مالبگيرى براى اسباب و غيره قدغن و متروك است و احدى مزاحم و معترض مكارى و الاغدار نخواهد شد در كمال خاطرجمعى و اطمينان هركسى بار گندم و جو و مال التجاره و غيره به شهر آورده يا به اطراف حمل نمايد در خريد و فروش هم آزاد است از طرف جناب اجل آقاى قماندان اردو هم باهالى اردو قدغن شده است كه مزاحم بار و مال نشوند چنانچه كسى متعرض مال مكارى و الاغدار شد صاحب مال باداره نظميه اطلاع دهد مال گرفته به صاحبش داده مىشود 2 - بعموم اهالى همدان و دهات اطراف شهر با كمال توقير اعلان مىشود چون روساى بانك شاهنشاهى و استقراضى و بعد از حركت آنها اهالى شهر و دهات از دست افراد قشون روس اسب و تفنگ و لباس و پوتين قند و چاى و غيره و غيره از هر قبيل بدست آوردهاند و همچنين اشخاصى كه از منازل صاحبمنصبان روسى يا از بانكهاى استقراضى و شاهنشاهى اسباب هر قبيل از تفنگ و فشنگ اسب ملبوس اسباب خانه كاه و يونجه و جو و غيره بردهاند هرچه باشد ولو يك دانه قوطى كبريت تماما بدون كسر و نقصان بايد از تاريخ اعلان تا چهار روز در منزل بانك شاهنشاهى كه در نزديكى قلعهء كاظم سلطان واقع است حاضر نموده از روى ثبت و سياهه تسليم مأموريكه از طرف آقاى كماندان كل اردوى اعزامى براى همين كار معين فرمودهاند رد نمايند قبض رسيد بگيرند رسيد را به اداره نظميه ارائه دهند بعد از چهار روز در هر خانه از شهر و دهات كه كاملا تفتيش خواهد شد يك وصله اسباب يا تفنگ و فشنگ و غيره هرچه پيدا شود يا بعدها معلوم شود پيش اشخاصى كه اسباب بوده و ندادهاند اين اشخاص در شمارهء جاسوس محسوب و بدون تاخير وقت تيرباران خواهند شد و همچنين در هر خانه از افراد قشون روس مريض يا سالم مخفى هستند بايد بمأمور مزبور تسليم نمايند اگر تا روز چهارم ابراز ننمايند به اشد مجازات گرفتار خواهند شد و هرگاه از اسبابهاى منزل قونسولين روس و انگليس و دواير نظامى آنها يا رؤساى بانكها و غيره از هر قبيل برسم امانت پيش كسى چيزى از هر قبيل از خود روس خريده باشد هرگاه ثابت نمود كه چه نوع جنس خريده و بچه مقدار بوده در صورتى كه آنچه خريده خوراكى و به قدر لزوم خودش بوده معاف است و اگر بيش از احتياج بوده بايد پس بدهد در صورتى كه آنچه را كه بردهاند ببرند تسليم نمايند بهيچوجه متعرض آنها نخواهند شد و خيلى هم مورد تمجيد خواهند شد . حسب الامر حضرت كماندان كل آقاى على احسان بيك دامت شوكته اخطار شد 13 شوال 1334 ( انتظام الممالك رئيس نظميه )