احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
361
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
سهشنبه 24 رمضان - 25 ژويه امروز شاهزاده ظل السلطان به بازديد صمصام السلطنه و ديدن سردار اسعد رفته و در ضمن صحبت به آنها گفت كه مسيو سازانف وزير امور خارجه روسيه استعفا داده است . شنبه 25 رمضان - 26 ژويه امروز كه روز پذيرائى شاهزادهء صارم الدوله وزير امور خارجه بود در قيطريه بملاقات او رفتم و راجع به تأمين نمايندهء تجارتى آلمان مقيم يزد مذاكره كردم ضمنا شاهزادهء مزبور خبر استعفاى سازنو را تأييد نمود . تلگراف متحد المال ذيل امروز از طرف رئيس الوزراء به حكام كاشان - محلات - اصفهان - يزد - گلپايگان - خوانسار و كمره مخابره گرديد : چون برحسب اراده مطاعه همايونى روحنا فداه و تصويب هيئت محترم دولت حكمرانى و فرمانفرمائى ولايات اصفهان و يزد و كاشان و گلپايگان و خونسار و كمره و محلات به عهده حضرت مستطاب اشرف ارفع اسعد امجد اكرم و الا شاهزاده ظل السلطان دامت شوكته تفويض و واگذار شده است لهذا به اين مختصر زحمت ميدهد كه بعدها خودتان را در تحت حوزهء فرمانفرمائى حضرت معظم دانسته و مطابق تعليماتيكه از طرف ايشان داده مىشود رفتار نمائيد . سپهسالار اعظم رئيس الوزرا 28 رمضان - 29 ژويه از طرف رياست وزراء در خصوص مقصرينى كه بدست نظاميان روس توقيف هستند تلگرافى به ژنرال باراتف مخابره شده بود كه بعضى از آنها را به تهران اعزام دارد ، اينك تلگرافى از ژنرال به سپهسالار اعظم رئيس الوزراء مخابره گرديده كه خاطر معزى اليه را از فتوحات قشون امپراطورى در زنجان و كومشخانه مستحضر نموده و ضمنا اشعار داشته است كه در باب انتظام الدوله با آنكه تقصيراتش معلوم است و مقرر بود بروسيه اعزام شود به تهران حضور شما فرستادم كه خودتان قرار تنبيه او را بدهيد ليكن در خصوص سعيد لشگر چون ترديد و شبهه نيست كه آگنت آلمان بوده اعزام مشار اليه به طهران غيرممكن است مگر آنكه مستقيما از والاحضرت گراندوك نيكلا فرمانفرماى قفقاز احضار مشاراليه را درخواست نمائيد . 4 شوال 1334 - 22 يول روسى - چهارم اوت 1916 روزنامهء معروف روسى « نويه و رميا » مقالهء مهمى در باب عمليات نظامى غرب منتشر ساخته و در پايان مقاله پرده از نيات دولتين روس و انگليس مبنى بر قصد اجراء قرارداد 1907 برداشته است نظر باهميت مسئله ترجمهء آرتيكل جريده مزبوره مورخه 22 يول را ذيلا نقل ميكنيم : اخطاريه ديپلماسى آلمان در ايران و نتايج بلاواسطه آن اطلاعات آژان سياسى روس مقيم قرارگاه ژنرال باراتف بعد از آنكه در ماه مه سال گذشته واقعه قتل ( فن كاور ) ويس قونسول ما در اصفهان به عمل آمد پرنس ريس وزيرمختار آلمان بتوسط ( كالدول ) نماينده ديپلماسى اتازونى كه پيوسته از وزراى مختار آلمان و عثمانى مقيمين دربار طهران طرفدارى مىكرده و حال هم مىكند به ( فناتر ) سفير ما پيغام داده است كه « با كمال صميميت از وقوع اين حادثهء جنايتآميز اظهار تأسف و تألم و دربارهء ترورى كه مرتكب اين عمل فجيع شده است حكم غيابى داده بر عليه اين گونه كشمكش سياسى كه ديپلماسى آلمان هميشه از آن نفرت داشته است جدا اعتراض نموده مثل نماينده دولتى كه دوست ايران باشد . تصميم نموده است كه از سياستى كه ممكن است حكومت ايران را دچار تهديدات و خشم و غضب همسايگان مقتدر يعنى روس و انگليس بنمايد يا اينكه دولت مشار اليه را از دريافت حق السكوت يا تعويضات حربيه محروم سازد مطلقا پرهيز كند » . معنى اصلى عبارات و بيانات نماينده سياسى آلمان را كه از طرف حكومت متبوع خود نسبت به « يك دولت دوست » احساسات و تمايلات صميمانه خويش را اظهار داشته است بايد برعكس فهميد زيرا كه خداوند بسياسيون عالم زبان مخصوصى عطا نموده است كه نه اينكه مىتوانند مقاصد و خيالات خود را مستور بدارند بلكه گاهگاه مقاصد و خيالات خويش را طورى بيان مىنمايند كه معنى اصلى آن بايستى برعكس فهميده شود . از بديهيات است كه اين قبيل بيانات ديپلماسى سياسيون آلمان فقط يك دفعه مىتوانند افكار عامه را گمراه سازند و در دفعه دوم نتايج به عكس مىبخشند يعنى مقاصد و نيات اصلى آنها را در مقابل حريف افشاء كرده و به او اجازت ميدهد كه درصدد اقدامات لازمه برآمده خويشتن را براى مدافعه حاضر نمايد . نتايج بلاواسطهء اخطاريهء ديپلماسى آلمان در ايران حاصل شد يعنى يكفرونت جديدى در مملكت دوست در مقابل ما تهيه كرده كرارا بنمايندگان سياسى روس و انگليس حمله نمودند .