احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
362
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
در ماه مه سال جارى دومين اخطاريه ديپلماسى آلمان به همين مضمون صادر شد : سفير كبير آلمان مقيم دربار قسطنطنيه بنماينده سياسى ايران رسما اطلاع داد كه حكومت آلمان در ايران كارى ندارد و تمام توجه خود را بفرونتهاى عمده اروپا و عثمانى دوخته جبههء ايران را كه تحت الشعاع واقع شده است ابدا اهميت نميدهد چون نتايج قطعى جنگ دنيا در فرونت ايران بدست نخواهد آمد بنابراين مقامات عاليهء آلمان از اين قسمت مشرق صرفنظر كرده و تدابيرى اتخاذ نخواهند نمود . تقريبا يك هفته بعد از بيانات نمايندهء ديپلماسى آلمان ، قواى كثير العده عثمانى كه متجاوز از يك كردارمه مىباشد در تحت فرماندهى خليل بيك عمليات تعرضيهء خود را در سرحدات ايران شروع كرده بعد از چند روزى مداومت دستجات قليل العده ما را تا چهل ورستى اينطرف كرمانشاه كه مدت شش ماه تمام در دست قشون ما بوده عقب راندند . پس از خاتمهء محارباتيكه سال گذشته در حوالى كرمانشاه به عمل آمد و قواى ما فاتحانه به شهر كرمانشاه ورود نمود تمام شمال و مركز ايران مدت شش ماه در تحت تصرف و اشغال قواى ما درآمد و از كرمانشاه دسته قليل العده رشيد ما به طرف بغداد رفته به قواى انگليس ملحق شدند . چون سفارت ما در طهران اخبار جنگ فرونت ايران را از قرارگاه فرمانده كردارمه اعزاميه روس تحصيل مىنمايد بنابراين من شخصا با مسيو گيلدبراند نماينده ديپلماسى روس كه مدت دو سال تمام در اصفهان آشيانه بختيارىها سمت قونسولگرى داشته و با كمال شرافت مأموريت خود را انجام داده است ملاقات نموده مدتى با او مصاحبه داشتم ؛ بعد از آنكه در اوايل بهار سال جارى قونسول ما باصفهان عودت نموده در نهم ماه مارت يعنى روز عيد نوروز ايران مشار اليه را بقرارگاه ژنرال باراتف مأمور كردند و در بيستم ژون ژنرال باراتف او را براى انجام مأموريت مرجوع بطهران نزد سفير روس فرستاد . گيلدبراند در ضمن مصاحبه اظهار داشت كه با شرايط نامساعد قواى ما مجبور شد كه در عمليات تعرضيه خود به طرف خانقين مداومت نمايد ، گرماى اينجا در منتهى درجه شديد است و آبوهواى سالمى هم ندارد . از اواخر ماه مارت در اينجا گرماى هوا شدت پيدا مىكند و آنوقت پشههاى زهردار كه از دندان گرفتن آنها انسان مبتلا بانواع و اقسام امراض ( مالاريا ) ميگردد و همچنين مكسهاى جسور درشت كه شب و روز انسان و حيوان را اذيت ميدهند فراوان ميشوند . در ماه ژوئن درجه حرارت و گرماى هوا در اين صفحات بقدرى شديد است كه مگسها هم طاقت نياورده تلف ميشوند . كميابى و يا نبودن چاه آب در بسيارى از راهها حركت قشون را دچار هزاران موانع و مشكلات ميكرد و ليكن طاقت و تحمل قشون ما تمام اين موانع را بر طرف ميساخت اشكالات قواى ما هنگام عقب نشستن به طرف كرمانشاه فوق العاده بيشتر بود . حملات ناگهانى قواى كثير العده دشمن غالبا جناحين يا پشت سر دستجات ما را تهديد مىكرد . قواى ابو الجمعى خليل بيك تقريبا بالغ بر سى باتاليون پيادهنظام و يك ديويزيون سوارهنظام و مقدار زيادى توپخانه و عده كثيرى سواره غيرنظامى اكراد است كه جمعيت آنها تاكنون معلوم نشده است . توپخانه ما از هر حيث عالى است و قلت عده قشون ما را در اين فرونت جبران مينمايد . آتشفشانى توپهاى كوهى و صحرائى و سنگين ما غالبا به حد كمال رسيده قواى خصم را در مسافت بعيدى از مواقع ما مجبور بتوقف نموده تعرضات او را دفع ميكردند . در تحت حمايت آتش شديد توپخانه ما با مقدار كمى تلفات جانى عقب نشستيم ، قواى ما شهر كرمانشاه را بفوريت تخليه كرده يكنفر مريض و مجروح خود را در آنجا باقى نگذاشت و از اردوى ما چيزى در آنجا نماند كه قابل استفاده دشمن باشد . براى اثبات دوستى خود با دولت روس تمام مأمورين حكومت ايران با ناصر السلطنه از كرمانشاه حركت كردند ، اهالى شهر عموما احساسات و تمايلات خود را نسبت بقواى روس كه نظم و امنيت را در كرمانشاه و توابع آن برقرار داشته و اهالى آنجا را از تعديات شونمان معروف و صاحبمنصبان سوئدى و ژاندارمها و مجاهدين و اسراى اطريشى نجات دادند اظهار داشتهاند . گيلدبراند شرحى از زحمات كاركنان « ادارهء صليب احمر » تمجيد نموده گفت كه ادارهء مزبوره در تحت رياست كنتس بابرينسكى و مسيو سنتيكين در ايران براى نجات صدها مجروحين راحت را بر خود حرام كرده فعاليت و جديت بزرگى بخرج دادند ، در قصبات و دهاتيكه در بين راه گيلدبراند واقع بودند اهالى باستقبال قونسول روس آمده از او خواهش ميكردند كه از سفارت روس استدعا نمايد كه قشون ساخلوى روس را از آنجاها احضار نكرده آنها را از تعديات قواى عثمانى و ژاندارمها و مجاهدين كه مجددا عمليات تعرضيه پيش گرفتهاند تأمين نمايند . چندى قبل بود كه مطبوعات طهران و اعضاى راديكال مجلس بعنوان اينكه « خاك مقدس ايران ميدان جولانگاه قشون روس شده است » و يا اينكه « مأمورين خارجه در امور داخلى مداخله ميكنند » مجلس را تعطيل كردند به حكم ضرورت و مقتضيات جنگ تمام اين اصول در آرشيو ضبط شده بود اينك معاهدهء هيجدهم اوت 1907 و مقصود اصلى دولتين روس و انگليس : « حفظ انتظامات داخلى در اغلب از ايالات و ولايات ايران كه از يكطرف در مجاورت حدود روسيه و از طرف ديگر نزديك بافغانستان و بلوچستان واقع شدهاند » بموقع اجرا گذارده مىشود . نوويه ورميا » متن فارسى قرارداد 1907 كه در خاتمه مقالهء « نويه ورميا » بدان اشاره شده براى مزيد استحضار خوانندگان درج مىشود :